DW

Уставниот суд е пред клучна одлука - ќе ја заштити ли уставно гарантираната самостојност на Јавното обвинителство или ќе дозволи да се наруши принципот на поделба и контрола на власта?

Ова се наведува во реакцијата на јавните обвинители по завчерашната дискусија во Уставниот суд, кога поради поделено гласање на уставните судии, тие не успеаја да заземат конкретен став дали да се поведе постапка за оценување на Законот за изменување на Законот за платите на јавните обвинители.

Незадоволството порасна откако пратениците на крајот од февруари изгласаа измени на Законот за платите на судиите, но и на обвинителите, на што реагираа нивните здруженија. Бидејќи со намалување на коефициентите за пресметка на платите се влијае врз намалување на платите, од фелата тоа го оценија како противуставно и како економски притисок врз нивната независност.

Меѓународни стандарди

Oбвинителите потсетуваат дека Јавното обвинителство е институција со посебна уставна позиција, со задача да обезбеди независност во вршење на функцијата на кривично гонење, особено во случаи кога предмет на гонење можат да бидат и носители на функции во некоја од другите власти. За нив е несфатливо што дел од уставните судии сметаат дека на обвинителството „не му е иманентна независноста“.

„Самиот термин ‘самостоен државен орган’ претставува јасна уставна квалификација која исклучува организациска или друга подреденост на обвинителството на која било од трите други гранки на власта. За тоа постојат јасни законски и институционални гаранции кои воспоставуваат механизам за да се обезбеди професионална автономија на обвинителската служба и да се спречи политичко или друго влијание врз нејзиното функционирање“, се вели во реакцијата.

Според обвинителите, Уставниот суд има обврска да го спречи токму тоа. Но, бидејќи поделените мислења на уставните судии за тоа прашање создаваат ризик од директен удар врз финансиската независност на обвинителството и ја доведуваат јавнообвинителската функција во подредена положба во однос на другите власти, укажувааат на меѓународни стандарди кои треба да им овозможат на јавните обвинители независно да ги извршуваат нивните професионални задачи.

„Во согласност со овие стандарди обвинителите мора да бидат заштитени од секоја форма арбитрерни акции на извршната или законодавната власт, какво што е впрочем ова ова трето по ред намалување на коефициентите, а со тоа и на платите на јавните обвинители“, се наведува во реакцијата.

Ако ова не е доволно...

Како аргументација за кажаното, го истакнуваат „Прирачникот УНОДЦ за статусот и улогата на јавните обвинители“, објавен како официјален документ на ОН, во кој се наведува дека платите на јавните обвинители и други погодности не треба арбитрерно да се намалуваат.

Го посочуваат и мислењето на Венецијанската комисија од 03.01.2011 година.

„Притоа во т. 69 јасно се наведува дека „како и за судиите, плата за јавните обвинители во согласност со важноста на извршените задачи е од суштинско значење за ефикасен и правден систем на кривична правда. Исто така, неопходен е доволен надомест за да се намали опасноста од корупција на обвинителите“, посочуваат од Здружението на јавните обвинители.

Во истиот контекст се повикуваат и на Римската повелба на Консултативниот совет на европските јавни обвинители во Мислењето бр.9 од 17.12.2014 година, како и на мислењето на Консултативниот совет на европските јавни обвинители од 29.10.2024 година.

„Ако и покрај сите овие меѓународни и европски стандарди, во Уставниот суд превагне мислењето дека на обвинителството не треба да му се гарантира независност и самостојност на постапките, јавните обвинители ќе бидат принудени јавно и до сите релевантни меѓународни организации да реагираат за прекршувањето на демократските стандарди за поделба на власта извршено преку принципот на надгласување“, порачаа јавните обвинители.

Костадиновски: Да не се намалуваат платите

На меѓународните стандарди потсети и претседателот на Уставниот суд, д-р Дарко Костадиновски, во поткастот „Каде се парите“, но акцентот го стави на судиите.

„Повикувајќи се на тие меѓународни стандарди, и на независноста и самостојноста на судиите, сум да не се намалуваат нивните плати. Но, пак ќе кажам - тие треба да ја понесат својата одговорност и да најдат начин на расчистат со оние таканаречини судии што го валкаат образот на цела една фела“, рече претседателот на Уставниот суд.

„Факт е дека Владата и законодавецот има право да ги одредува платите. Уште кога претходната влада ги намали коефициентите за да не растат платите, јас бев против тоа решение. Зошто? Постојат меѓународни стандарди, а нашиот Устав вели дека општоприфатените норми на меѓународното право и стандарди - се темелни вредности. Имаме море од меѓународни правни стандарди кои велат дека платите на судиите не може да бидат намалувани дури ни во состојба на криза, бидејќи се нераскинлив дел од нивниот статус на независност. Од Адам до денес, независен и слободен е тој што е економски независен“, посочи Костадиновски.

Тој смета дека ниската доверба во судството не настанала преку ноќ и дека другите две власти не може да се апстрахираат од одговорност.

„Не ја амнестирам судската власт (...) Ако судството има два проценти доверба, тоа не станато преку ноќ. Тоа е еден долг процес. Што правеле другите две власти додека оваа власт од 100% се симнала до 2%? Не може да се апстрахираат. Тоа е систем“, оцени тој.

Постапка за оценување на новото законско решение

Уставниот суд на 24.12.2025 година поведе постапка за оценување на уставноста на Законот за изменување на Законот за платите на судиите од декември 2024 година и на Собранието му определи рок од 30 дена за да даде мислење за оспорениот закон. Собранието во определениот рок не даде одговор до Судот, а во меѓувреме, на 25-ти февруари 2026 година донесе нов Закон за изменување на платите на судиите, со кој одново ги намали коефициентите за пресметување на платите.

Земајќи го предвид фактот дека измените за кои е поведена постапка повеќе не се дел од правниот поредок, Судот ја запре постапката за оценување на уставноста на Законот за изменување на Законот за платите на судиите од 2024 година, и по сопствена иницијатива поведе постапка за оценување на уставноста на новото законско решение со кое одново се намалени коефициентите за платите на судиите.

2022 година сè уште е длабоко врежана во сеќавањето на вработените во компанијата Јунипер. На почетокот од војната во Украина, оваа компанија од Дизелдорф помина низ година на тешка криза. Најголемиот германски трговец со гас тогаш беше силно зависен од испораките од Русија. Германската држава мораше да ја спаси компанијата, а Јунипер до ден‑денес е речиси целосно во државна сопственост.

„Ситуацијата сега е сосема поинаква“, вели извршниот директор Мајкл Луис, осврнувајќи се на актуелната гасна криза. Јунипер значително ја диверзифицираше набавката. Компанијата сега увезува гас од САД, Канада, Норвешка, Азербејџан и Австралија. Катар, кој моментално не може да извезува течен гас поради блокадата на Ормускиот теснец, не е меѓу нивните добавувачи.

Растот на цените ги погодува индустриските компании

Гасот од Катар главно е наменет за азискиот пазар. Сепак, индиректните ефекти ги чувствува и Јунипер, објаснува Луис. Азиските купувачи на Катар се пренасочуваат кон други добавувачи, „што значи дека цената на светскиот пазар расте“, додава тој.

Во Германија тоа најсилно ги погодува индустриските компании кои купуваат гас краткорочно — на т.н. спот‑пазар. Тоа се чувствува, на пример, во индустрискиот комплекс Хемпарк со неговите локации во Леверкузен, Дормаген и Крефелд, каде што работат Баер, Ковестро и Евоник.

„Тоа јасно го чувствуваме во рамките на Хемпарк затоа што најголемиот дел од количествата ги купуваме преку спот‑пазарот“, соопшти операторот Курента.

Приватните домаќинства засега речиси не се погодени

За разлика од периодот веднаш по рускиот напад врз Украина, моментално не се очекува недостиг на гас.

„Сигурноста на снабдувањето за Германија и за Европа и понатаму е загарантирана“, вели Клаус Милер, претседател на Германската Сојузна мрежна агенција.

„Кај приватните домаќинства краткорочно нема да има промени, бидејќи повеќето имаат договорена гарантирана цена на 12 или 24 месеци“, објаснува тој. „Но во следната грејна сезона тоа може да се промени.“

Сè зависи од тоа колку долго ќе трае конфликтот на Блискиот Исток. Ако цените на нафтата и гасот останат високи со месеци, тоа ќе влијае врз економскиот раст и инфлацијата, предупредува економистот Андреас Лешел од Универзитетот во Бохум.

Гасот е потребен и за производство на електрична енергија.

„Тоа, секако, значи дека високите цени на гасот се прелеваат и врз цените на струјата“, вели Лешел.

Сепак, и тој смета дека Германија денес е подобро позиционирана, особено поради ЛНГ-терминалите кои овозможуваат увоз на течен гас од различни земји.

Автор на текстот: Давид Цајонц, АРД

Над 70 отсто од докторите во Македонија се соочиле со физичко или вербално насилство на работно место од кои 80 проценти биле изложени на вербално насилство, а 6,8 отсто на физичко насилство. Сепак, најголем дел од случаите се премолчуваат и воопшто не се пријавени, покажува анонимна анкета на Лекарската комора на Македонија.

Па така, лани се евидентирани само три пријави за насилство врз здравствени работници.

Вербалните напади доминираат, физичките не се реткост

Надлежните на прес-конференција во Скопје, по повод одбележувањето на 12 Март – Европскиот ден за подигнување на свеста за насилството врз докторите и здравствените работници, порачаа дека насилство врз здравствен работник треба веднаш да се пријави, станува збор за кривично дело за кое е предвидена казна затвор.

„Речиси 70 проценти од нападите воопшто не се пријавуваат. Напад врз здравствен работник се казнува, но мора да биде пријавен за институциите да постапат. Минатата година имаме само три пријави за насилство. Не е пријатно да се оди на работа со страв дека некој може вербално или физички да не нападне. Здравствениот систем не е идеален, но тоа не е причина да бидеме навредувани или тепани“, вели претседателката на Лекарската комора, Калина Гривчева Старделова.

Најмногу изложени на ризик се лекарите и медицинските тимови во Ургентниот центар и Итната медицинска помош. Дополнителен проблем, нагласи таа, се заканите и навредите кои сè повеќе се шират на социјалните мрежи.

Последиците од насилството врз лекарите се сериозни, вклучувајќи психолошки стрес, анксиозност и прегорување. Тоа поттикнува многу лекари да размислуваат за напуштање на професијата или заминување во странство, што дополнително го ослабува здравствениот систем.

Алиу: Паник-копчиња во сите здравствени установи

Министерот за здравство Азир Алиу најави мерка за воведување паник-копчиња во сите здравствени установи, кои ќе бидат поврзани со алармен систем за побрза реакција на институциите.

„За здравствениот систем е клучно здравствените работници да се чувствуваат безбедно за да можат да го дадат најдоброто на пациентите. Измените во Кривичниот законик се успешно имплементираат – насилството врз здравствен работник за време на работни задачи се третира како насилство врз службено лице и претставува кривично дело“, вели Алиу.

Тој нагласи дека подигнувањето на свеста е заедничка одговорност, бидејќи безбедни и задоволни здравствени работници, придонесуваат за безбедни и задоволни пациенти.

Седумгодишен ученик од основно училиште од округот Оснабрик во Германија ги изненадил своите соученици - и својата наставничка - со 5.000 евра во ученичката чанта. Парите во готово се наоѓале во плико во средата утрото, како што извести полицијата. Децата требало да им се восхитуваат на банкнотите - а седумгодишното дете станало, според полицајците, „најпопуларниот ученик тоа утро“. Момчето ги пронашло банкнотите дома и сакало да им ги покаже на своите соученици. Им било дозволено да ги гледаат банкнотите, да ги допираат, па дури и да ги помирисаат - за барем за момент да се чувствуваат богати. Не е ни чудо: „Кога некогаш гледате толку многу пари на едно место?“ се вели во полициското соопштение. Една наставничка ја забележала необичната содржина на часот и ја известила полицијата.

Полицијата на крајот го реши случајот: Парите им припаѓале на родителите, кои ги подигнале од банката за да купат автомобил. 5.000 евра биле вратени на семејството. „Родителите среќни, синот среќен, соучениците воодушевени“, заклучи полицијата.

Во Собранието денес се одржа комеморативна седница посветена на жртвите од трагедијата во Кочани, во која минатата година загинаа 63 млади луѓе.„Во тој пожар изгоре и дел од нашата душа“, беше истакнато на седницата, на која доминираа тагата, солидарноста и повикот за правичност.

Комеморативната седница почна со едноминутно молчење во знак на почит за споменот на 63-цата загинати во Кочани. На седницата, покрај пратениците, присуствуваа претседателката на државата Гордана Силјаноска Давкова, премиерот Христијан Мицкоски, семејствата на трагично починатите во пожарот во дискотеката „Пулс“...

„Некои ноќи завршуваат рутински, а некои оставаат трајни спомени. Но постојат и ноќи што никогаш не завршуваат. Таква беше трагичната ноќ во Кочани, која започна со забава, со млади луѓе што славеа, со насмевки и пријателства, а заврши со плач, рани и болка. Тоа утро, на 16 март, Македонија не изгуби само синови и ќерки, туку и дел од својата иднина“, порача претседателот на Собранието, Африм Гаши.

Според него, „солзите на мајките, на родителите, на семејствата и на граѓаните зборуваа погласно од секоја политичка изјава“. Комеморативната седница, како што беше подвлечено, не претставува само институционална форма, туку чин на заедничко поклонување пред загубените животи и пред семејствата што ја носат најголемата тежина. На нив, Гаши им порача дека не се сами.

Повикување на правда и професионализам во истрагата

Говорејќи за одговорноста, претседателот на Собранието, Африм Гаши, истакна дека трагедиите не смеат да бидат поле на раздор: „Овие настани бараат солидарност, хуманост и сплотеност. Одговорноста на институциите е поголема отколку што некогаш ја перцепираме, а правдата мора да биде темел на секој чекор“.

Тој ги повика Јавното обвинителство, судовите, Министерството за внатрешни работи и сите истражни органи да работат професионално, независно и целосно транспарентно. „Правдата не смее да биде ниту пребрза, ниту задоцнета. Само вистината може да донесе мал спокој за семејствата“, рече Гаши.

Споменот на жртвите, истакна тој, мора да живее во секој од нас – во секој родител, во секој млад човек што ги гради своите соништа, во секој професионалец што ја врши својата работа чесно. „Трагедијата од Кочани нека биде последната на нашата земја и водич кон праведна држава со вистинско владеење на правото“, додаде Гаши.

Семејствата на загинатите реагираа дека комеморацијата е задоцнета. Според нив, таа требала многу порано да се одржи.

„Овој чин е многу задоцнет, но важен бидејќи покажува дека трагедијата во ‘Пулс’ не е само семејна болка, туку и институционална одговорност. Затоа очекуваме институциите што поскоро да ја преземат својата одговорност и конечно да има вистинска правда“, изјави Александар Наунов, родител на едно од загинатите деца.

Одбележување на годишнината

Општина Кочани и родителите на загинатите најавија дека во наредните три дена ќе се одржат повеќе настани посветени на одбележувањето нагодишнината од трагедијата. Настаните ќе се реализираат од 14 до 16 март на различни локации во градот.

Владата најави дека на 14 март ќе организира меѓународна конференција под наслов: „Институционални и клинички аспекти и решенија по пожарот во Кочани – една година потоа“. На конференцијата ќе учествуваат 37 лекари и медицински експерти од странство, кои непосредно учествуваа во лекувањето на повредените по трагедијата.

Светот е фокусиран на танкерите за нафта и течен гас кои веќе не пловат низ Ормускиот Tеснец поради војната во Иран. На крајот на краиштата, низ мореузот вообичаено се транспортираат околу една петтина од глобалниот извоз на сурова нафта и течен гас од Заливот до остатокот од светот.

Сепак, многу почувствителна стока е ѓубривото што помага да се прехрани светот и увозот на храна што ги одржува во живот земјите од Арапскиот Залив, ОАЕ, Катар, Кувајт, Оман, Бахреин и Саудиска Арабија. Земјите од Заливот имаат удел од 20% во глобалната количина на клучни ѓубрива како амонијак, фосфати и сулфур, покажуваат податоците од компанијата за поморско разузнавање Сигнал Груп. Речиси половина од уреата што се тргува на светските пазари – најмногу користеното азотно ѓубриво – потекнува од Заливскиот регион, при што Катар испорачува дури една десетина од глобалната понуда, според Блумберг Интелиџенс. Кога „Катар Енерџи“ минатата недела го запре производството по иранските напади врз Рас Лафан, најголемиот центар за течен гас и ѓубрива во светот, стотици илјади тони клучни хранливи материи и прекурсори за ѓубрива отпаднаа. Акумулираните ефекти од војната во Иран се третиот голем ризик за глобалната безбедност со храната во последните шест години, по пандемијата со Ковид и освојувањето обработливо земјиште и пристаништа што се користат за извоз на украинско жито од страна на Москва на почетокот на руската војна во Украина во 2022 година.

Недостатокот на ѓубрива може да влијае на приносите од земјоделските култури

Според УНКТАД, агенцијата на Обединетите нации што им помага на земјите во развој да се интегрираат во глобалната економија, околу 1,33 милиони тони ѓубрива се извезуваат преку теснецот Ормус секој месец. Значи, 30-дневно затворање на мореузот би можело да биде сосем доволно за да предизвика недостиг и ризик за култури зависни од азотско ѓубриво како пченката, пченицата и оризот. „Повисоките цени ќе влијаат на изборот на земјоделски култури“, оценува за ДВ Џозеф Глаубер, виш истражувач во Меѓународниот институт за истражување на прехранбената политика со седиште во Вашингтон. „Земјоделците може да се одлучат за култура на која ѝ е потребно помалку ѓубриво, наместо за онаа на која ѝ е потребно многу ѓубриво со азот, за да избегнат повисоки иницијални трошоци“, вели тој.

Глаубер додава дека земјоделците, особено во посиромашните земји, може едноставно да ја скратат употребата на ѓубрива, што би можело да влијае на количината произведени земјоделски култури. И покрај тоа што американскиот претседател Доналд Трамп во понеделникот инсистираше на тоа дека војната со Иран е „речиси завршена“, Иран во средата отвори оган врз три брода во теснецот, според Поморските трговски операции на Обединетото Кралство, како знак дека Техеран останува цврст во одлуката теснецот практично да остане затворен. Колку подолго тоа биде така за комерцијален превоз, толку повеќе глобални синџири за снабдување со ѓубрива ќе почнат да пресушуваат, велат аналитичарите за стоки. „Пролонгирано нарушување значително би ја намалило достапноста на ѓубрива во главните региони зависни од увоз, како што се Бразил, Индија, Јужна Азија и делови од ЕУ“, предупредува холандската банка ИНГ во документ објавен месецов. Другите производители на ѓубрива, како Русија, Кина, САД и Мароко, имаат ограничен капацитет резерви и тешкотии веднаш да го зголемат производството за да го надоместат недостатокот. Кина стави ограничувања за увоз на фосфатни и азотни ѓубрива, но сега може да биде принудена да ги олабави. „Азотот може да се произведува секаде каде што има природен гас или јаглен“, посочува Глаубер, поранешен виш економист во Министерството за земјоделство на САД. „Но, фактички проблемот е високата цена на течниот гас“, бидејќи зголемувањето на производството може да биде неисплатливо.

Растечките цени на нафтата ќе ги зголемат трошоците за храна

Надвор од ограничувањата на ѓубрива, е отворено доминантната улога на нафтата во обликувањето на трошоците за храна, од земјоделски машини и камиони што ги превезуваат земјоделските производи до погони за преработка што ги претвораат земјоделските култури во храна и ги ладат. Секоја фаза од производството на храна сега е изложена на зголемени цени на енергијата. Со оглед на тоа што суровата нафта Брент и натаму се држи на околу 89 долари (76,83 евра) по екстремните осцилации на 119,50 долари, на пумпите разликата веќе се чувствува во паричникот. Дизелот на американскиот Западен Брег скокна на 4,69 долари за галон, што е скок од 14% во текот на изминатите две недели, додека цените на дизелот во Германија сега надминуваат 2,10 евра (2,43 долари) за литар, што е зголемување од една петтина за само неколку дена.

Азиските економии, кои увезуваат огромно мнозинство од нафтата од Заливот, како Кина, Јапонија и Јужна Кореја, исто така го чувствуваат наглото зголемување на цените на горивата. Во меѓувреме, владата на Индија вети дека ќе ги замрзне цените на дизелот и бензинот, заштитувајќи ги потрошувачите и комерцијалниот транспорт од зголемени трошоци. Шефицата на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ), Кристалина Георгиева, во интервју за Блумберг минатата недела предупреди дека ако зголемување од 10% на цените на енергијата се одржи во текот на една година, тоа би можело да додаде 0,4 проценти на глобалната инфлација и глобалниот економски раст да го намали до 0,2 проценти“. „Енергијата индиректно сочинува околу 50 проценти од трошоците на храната“, вели за ДВ Глаубер од ИФПРИ. „Откако повеќето земји се соочија со високи стапки на инфлација на храната во 2023/24 година, цените не се намалија, туку само се намалуваше стапката на зголемување на цените“, вели тој.

Најмногу ќе страдаат најсиромашните и зависни од увоз

Човечката цена од војната во Иран непропорционално ќе се плаќа, при што најсиромашните и земјите најзависни од увоз, ќе го апсорбираат шокот од недостигот на ѓубрива и зголемените цени на енергијата. Индија е меѓу најизложените, бидејќи се потпира на Заливот за до две третини од увозот на азотни ѓубрива.

Недостатокот на ѓубрива би ја направил претстојната монсунска сезона за посев ранлива, предизвикувајќи нагло повисоки трошоци за производство на ориз, пченица и други основни производи со кои се прехрануваат 1,45 милијарди луѓе. Бразил, еден од најголемите светски извозници на земјоделски производи, зависи од уреата од Заливот за покривање на околу 40% од своите потреби за азот. Секое пролонгирано нарушување ги загрозува приносите од соја и пченка во момент кога глобалните залихи и онака се веќе ограничени. Субсахарска Африка се соочува со најголем ризик. Многу африкански земји веќе користат ѓубрива далеку помалку од потребното за пристојни приноси. Значи, дури и скромни зголемувања на цените би можеле да ги принудат малите земјоделци дополнително да ја намалат употребата, намалувајќи ги жетвите и продлабочувајќи го хроничниот глад.

Во Иран, инфлацијата беше над 40% уште пред конфликтот, според податоци на Блумберг, со уште поголем пораст на цените на храната. Прекините во увозот, трошоците за енергија и домашната логистика веројатно уште повеќе ќе ја зголемат инфлацијата на храната и тешкотиите за милиони луѓе. Државите од Персискиот Залив, кои увезуваат 80 до 90% од нивната храна - од житарки и месо до млечни производи и растителни масла - се исто така акутно зависни од функционален мореуз за таквите испораки. Пролонгирано затворање би можело да ги исцрпи стратешките резерви во рок од неколку месеци, принудувајќи рационирање или скапо пренасочување преку Црвеното Море и заливот кај Оман.

Европските земји влегуваат во длабока демографска криза. Наодите на Еуростат укажуваат на континуиран пад на бројот на новородени бебиња, додека сè повеќе жени се одлучуваат да го одложат мајчинството по триесеттата година. Овие трендови не се само моментален феномен, туку дел од долгорочни демографски промени што сериозно ја засегаат иднината на континентот. Од ваквите процеси не е исклучена ниту Македонија.

Во Европската унија во 2024 година се родени 3,55 милиони бебиња, што претставува намалување од 3,3% во однос на 2023 година. Вкупната стапка на фертилитет во ЕУ изнесува 1,34 живородени деца по жена – пад во споредба со 1,38 во претходната година.

Во Македонија, фертилитетот бележи постојан пад последната деценија. Стапката се движи од 1,52 во 2004 и 2014 година, на 1,49 во 2023 и рекордно ниски 1,44 живородени деца по жена во 2024 година.

Овие вредности се значително под прагот од 2,1 деца по жена, кој е потребен за природна обнова на населението. И Европа и Македонија веќе навлегуваат во сериозна демографска криза.

Македонија со најнизок број родени досега

Статистиката покажува дека Македонија го следи европскиот негативен тренд. Ако во 1960 година се родиле 44.095 бебиња, бројката на новороденчиња во 2000 година опаднала на 29.308.

Тоа го потврдуваат и податоците на Државниот завод за статистика кои посочуваат дека бројот на родени деца континуирано опаѓа: од 19.031 во 2020 година, на 18.073 во 2022 година, па се до најниската бројка од 16.061 живородено бебе во 2024 година.

Фертилитетот во ЕУ: најниско ниво од 2001 година

Податоците од Еуростат покажуваат дека во 2024 година најниска стапка на фертилитет има Малта со 1,01, а највисока Бугарија со 1,72 живородени деца по жена. Зад Бугарија следуваат Франција (1,61) и Словенија (1,52). На дното, покрај Малта, се Шпанија (1,10) и Литванија (1,11).

Помеѓу 2023 и 2024 година, фертилитетот се намалил во 24 земји од ЕУ, останал стабилен само во Луксембург и Холандија, а се зголемил единствено во Словенија.

Просечната возраст на жените при раѓање на првото дете во ЕУ изнесува 29,9 години, со значајни разлики меѓу земјите: од 26,9 години во Бугарија до 31,9 години во Италија. Во Македонија, жените го раѓаат првото дете во просек на 27,8 години.

На Меѓународниот аеродром во Приштина синоќа пристигна третиот организиран лет со патници кои успешно беа евакуирани од Катар, Кувајт, Кралството Саудиска Арабија и Кралството Бахреин. Според информациите на министерот за надворешни работи и надворешна трговија, Тимчо Муцунски, патниците претходно со организиран превоз биле транспортирани до Ријад, од каде што со специјален владин авион безбедно го напуштиле регионот погоден од тековната криза.

Евакуацијата извршена според планот на МНР

„Во авионот имаше 151 патник, од кои 109 македонски државјани, како и државјани на повеќе други земји. Евакуацијата беше реализирана врз основа на претходно утврден план и во координација со надлежните институции“, објави Муцунски на Фејсбук.

Тој истакна дека безбедноста на македонските граѓани останува највисок приоритет и дека Министерството за надворешни работи и надворешна трговија останува на располагање на сите државјани кои имаат потреба од поддршка во погодените региони на Блискиот Исток.

Меѓу патниците – најмногу македонски државјани

Во третиот лет, покрај 109 македонски државјани, биле превезени и државјани на други земји, коишто побарале помош од Македонија. Во вторникот (10 март), на скопскиот аеродром пристигнаа 150 патници евакуирани од Обединетите Арапски Емирати. Трошоците за летовите се целосно покриени од државата.

Евакуацијата следеше по воените дејствија на Блискиот Исток, по што со неколку лета беше организирано враќање во земјата на македонски државјани кои побарале помош. На приоритетна листа беа жените и децата, како и оние коишто туристички заминале во кризните региони.

Дводневниот штрајк на пилотите на Луфтханза започна денеска (четврток) наутро, предизвикувајќи значителни нарушувања во авиосообраќајот во Германија. Според податоците објавени на веб-страниците на аеродромите во Франкфурт на Мајна и на берлинскиот аеродром БЕР, уште од раните утрински часови се откажани повеќе летови.

Штрајкот го организира синдикатот на пилоти Кокпит, чиј членови започнаа 48‑часовни работни прекини во рамки на главниот бренд Луфтханза, нејзината товарна компанија Луфтханза карго и регионалната авиокомпанија СитиЛајн. Пилотите ќе продолжат со штрајкот до петок на полноќ.

Летовите кон и од Блискиот Исток не се засегнати

Синдикатот Кокпит во вторникот нагласи дека летовите од кризно-опасните региони на Блискиот Исток нема да бидат погодени од штрајкот. Исто така, нема да бидат прекинати ниту летовите од Германија кон Блискиот Исток.

Од Луфтханза го критикуваа штрајкот како „екстремно краткорочно најавен“ и „исклучително строг и непропорционален“. Пилотскиот персонал веќе штрајкуваше на 12 февруари, но и покрај сегашниот протест, авиокомпанијата соопшти дека ќе успее да одржи повеќе од половина од редовната програма за летови. Кај долги линии, активноста ќе достигне „околу 60 проценти“, додаде компанијата. Луфтханза карго, пак, ќе биде принудена да откаже само околу 20 проценти од планираните летови за четврток и петок.

Дел од летовите ќе ги опслужуваат други компании од групацијата

За време на штрајкот, бројни летови од и кон Франкфурт и Минхен ќе бидат преземени од други авиокомпании во рамките на групацијата Луфтханза, како и од партнерски авиолинии. Дополнително, Луфтханза планира да користи поголеми авиони за да опслужи што е можно повеќе патници.

Компанијата информира дека патниците чиј лет е засегнат ќе добијат известување по електронска пошта. Сепак, на патниците им се препорачува да го проверуваат статусот на нивниот лет преку веб-страницата на авиокомпанијата или преку мобилната апликација.

Причината за штрајкот во Луфтханза е спор околу условите за дополнителна работна пензија. Во авиокомпанијата СитиЛајн, пак, синдикатот и управата водат преговори за нов колективен договор за плати.

Во услови на нагло зголемените цени на горивата поради иранската криза, Соединетите Американски Држави се приклучуваат кон Германија и уште неколку држави со одлука да ослободат дел од своите стратешки резерви на нафта. Како што соопшти американскиот министер за енергетика, Крис Рајт, од следната недела ќе започне постепено пуштање на вкупно 172 милиони барели нафта на пазарот.

Претседателот Доналд Трамп потврди дека мерката е неопходна за стабилизирање на цените: „Ќе го направиме тоа, а потоа ќе ги надополниме резервите.“ Тој се соочува со значителен внатрешнополитички притисок поради растот на цените на горивата за време на Иранската војна.

Глобална координација на резервите

Меѓународната енергетска агенција (ИЕА) претходно објави дека 32-те земји членки ќе ослободат рекордни 400 милиони барели сурова нафта за стабилизирање на пазарите. САД поседуваат најголема стратешка резерва во светот, создадена за справување со кризни ситуации и исполнување меѓународни обврски. Иако капацитетот изнесува 714 милиони барели, во моментов резервите се околу 415 милиони.

Трамп долго време го обвинуваше својот претходник, демократот Џо Бајден, дека ја намалил резервата од политички причини. По руската инвазија врз Украина во 2022 година, Бајден искористи околу 40% од резервите за да ги намали цените на горивата. Во кампањата во 2024 година Трамп најави дека „веднаш“ ќе ги обнови резервите, но според податоците на ИЕА, од неговиот мандат досега се зголемени за околу 70 милиони барели.

Учество на Германија и европските партнери

Германија ќе ослободи 19,51 милиони барели нафта, објави министерката за економија Катерина Рајхе. Иако Германија набавува релативно мал дел од својот увоз од Блискиот Исток, таа останува посветена на принципот на „меѓусебна солидарност“ во рамките на ИЕА.

Голем број од пратките нафта од Заливот се упатуваат кон Азија, а блокадата на Ормускиот Теснец од страна на Иран речиси целосно ги стопираше извозите. Јапонија и Јужна Кореја се меѓу најпогодените од ценовните шокови, но снабдување не е доведено во прашање. И Јапонија и Австрија најавија дека ќе ја следат препораката на ИЕА.

Пазарите сè уште под притисок

И покрај координираното ослободување на резервите, светските пазари на нафта не покажуваат знаци на смирување. Стравувањата од долготрајна блокада на Ормускиот Теснец продолжуваат да го држат ценовниот притисок на највисоките нивоа во последниве години.

Новиот врховен лидер на Иран, Моџтаба Хаменеи, сè уште не се појавил јавно, а местото каде што се наоѓа и неговата здравствена состојба се предмет на шпекулации.

„Слушнав дека има повреди на нозете, раката и дланката“, изјави денеска (11.03) иранскиот амбасадор во Кипар, Алиреза Саларијан, за британскиот весник „Гардијан“. Синот на иранскиот претседател, Јусеф Пезешкијан, изјави дека Хаменеи е „добро“, и покрај наводните повреди.

Моџтаба Хаменеи во неделата (8.03) беше назначен за наследник на својот татко Али Хаменеи и стана политички и верски врховен лидер на Иран. Али Хаменеи беше убиен на 28 февруари, на првиот ден од американско-израелската војна против Иран, при израелски воздушен напад врз Техеран. Според иранските власти, во нападот биле убиени и мајката и сопругата на Моџтаба.

Моџтаба Хаменеи бил повреден во нападот, изјави иранскиот амбасадор во Кипар за „Гардијан“. Саларијан верува дека Хаменеи се наоѓа во болница и не е во состојба да одржи говор.

Синот на иранскиот претседател и советник во владата на онлајн-платформата Телеграм напиша: „Ги прашав пријателите кои имаат врски. Ми рекоа дека, фала му на Бога, е добро.“

На иранската државна телевизија Хаменеи беше опишан како „ранет ветеран од Рамазанската војна“, бидејќи американско-израелската војна против Иран започна за време на муслиманскиот пост Рамазан.

Според „Њујорк тајмс“, кој се повикува на тројца ирански функционери, Хаменеи „претрпел повреди на нозете, е при свест и се наоѓа на строго обезбедена локација со ограничена комуникација“. Двајца претставници на израелската армија изјавиле за весникот дека и израелските разузнавачки служби веруваат дека Хаменеи има повреди на нозете.

Израелскиот министер за одбрана Израел Кац, по убиството на Али Хаменеи, се закани дека секој негов наследник исто така ќе стане „цел“. Американскиот претседател Доналд Трамп го критикуваше изборот на Моџтаба Хаменеи за нов врховен лидер и нагласи дека „не е задоволен“ од назначувањето. Претходно тој бараше да биде вклучен во изборот на новиот врховен лидер во Иран.

Емил Хокајем од Меѓународниот институт за стратешки студии во Лондон изјави дека очекува Хаменеи „долго време да остане некаде во бункер“, бидејќи видел што им се случило на неговиот татко, сопругата и мајката. „Да биде убиен што е можно порано сигурно е приоритет за Израел“, вели Хокајем.

САД и Израел ја започнаа војната против Иран на 28 февруари. Оттогаш Иран напаѓа цели во Израел, американски објекти во регионот на Персискиот Залив и инфраструктура во неколку земји од Заливот.

Еврокомесарката за проширување, Марта Кос, во расправата за Стратегијата за проширување на ЕУ, што треба да се усвои денеска, изјави дека Европската Унија нема да дозволи приклучување на земји кои би можеле да ги поткопаат нејзините вредности или институции.

„'Не' за тројански коњи! Земјите што би нè поткопале одвнатре не можат да станат членки на ЕУ.Мора на секој начин да се погрижиме за тоа. Земјите што се приклучуваат мора да бидат силни и отпорни демократии, способни да се спротивстават на токсичното влијание на Русија и други актери“, изјави Кос пред Европскиот парламент.

„Нема тројански коњи во ЕУ“ – порака во Европскиот парламент

Според неа, проширувањето обезбедува мир, сигурност, слобода и благосостојба во ЕУ. Во контекст на новиот модел на проширување, таа нагласи дека „не смее да има компромиси кога станува збор за владеењето на правото, демократијата и темелните права, како и усогласеноста со внатрешната и надворешната безбедносна политика на Унијата“.

Фокусот, нагласи Кос, мора да биде на основните права и веродостојноста на целиот процес.

Реформите како главен доказ за напредок

Таа додаде дека не смеат да се заобиколат ниту реформите, бидејќи „напредокот секогаш се докажува преку реформите – така се гради довербата“. Според неа, доверба е потребна во двете насоки: „Кога постои напредок од страна на земјите кандидати, мора да има напредок и од страна на ЕУ“.

Кос истакна дека мора да се надминат билатералните блокади и дека процесот треба да се темели на заслуги. Таа го поздрави напредокот на земјите што постигнаа значителни резултати – Украина и Молдавија.

За време на дебатата во Европскиот парламент, таа повтори дека инсистирањето на владеењето на правото како клучен приоритет го зајакнува кредибилитетот на процесот на проширување.

Потреба од надминување на блокадите и пристап заснован на заслуги

Стратегијата за проширување ја нагласува потребата од надминување на билатералните блокади во Советот на ЕУ и обезбедување пристап заснован на реални заслуги. Документот, исто така, ја истакнува важноста од постепена интеграција за земјите-кандидатки кои постигнуваат значаен напредок.

Авторот на стратегијата, европратеникот Петрас Ауштревичиус, ги повика институциите на ЕУ да го одржат моментумот и да ги отстранат внатрешните пречки, придржувајќи се кон предвидлив процес на пристапување заснован на заслуги.

Во документот се наведува дека е потребен преглед на секторските политики за да се процени како новите членки би се интегрирале и како би функционирала проширената Унија. „Нема кратенки до владеењето на правото и условеноста – слободата на медиумите, човековите права, заштитата на малцинствата, родовата еднаквост и недискриминацијата се задолжителни“, рече Ауштревичиус.

Во документот се нагласува дека проширувањето е од клучно стратешко значење во контекст на руската агресија врз Украина и други геополитички предизвици што бараат долгорочна визија и смели одлуки. Проширувањето се оценува како процес што носи заемни придобивки и за сегашните и за идните членки, а неговата политичка итност бара ЕУ да покаже поголема посветеност.

Бумот околу вештачката интелигенција значително ги зголеми богатствата на најбогатите луѓе во светот, носејќи рекорден број милијардери. Според најновата, 40. по ред, листа на „Форбс“, во светот годинава има 3.428 милијардери – околу 400 повеќе отколку лани.

„Ова е година на милијардерите“, изјави уредникот на „Форбс“, Чејс Питерсон-Виторн. Само за дванаесет месеци, статистички, секој ден се појавувал по еден нов милијардер. Главен двигател на овој раст, како што наведува магазинот, е берзанскиот бум поттикнат од развојот и инвестициската експанзија во вештачката интелигенција, кој ги турка богатствата до историски нивоа.

Илон Маск убедливо на врвот – на чекор до статус „билионер“

Илон Маск и годинава останува недостижно на врвот на глобалната листа. Богатството на шефот на Тесла и Спејс Икс се зголемило повеќе од двапати во споредба со лани, а „Форбс“ го проценува на околу 839 милијарди долари, што го прави првиот човек кој реално се приближува кон статусот „билионер“.

Маск има значителна предност пред конкуренцијата: зад него се коосновачите на Гугл, Лари Пејџ и Сергеј Брин, а потоа следи основачот на Амазон, Џеф Безос. Петтото место го зазема првиот човек на Мета, Марк Закерберг. Според „Форбс“, богатството на Маск е поголемо од заедничкото богатство на следните тројца најбогати милијардери.

Трамп меѓу добитниците благодарение на криптовалутите

На листата се најдоа и германски претставници. Најбогат Германец и понатаму е Дитер Шварц, основачот на Групацијата Шварц, во која влегуваат Лидл и Кауфланд. Неговото богатство „Форбс“ го проценува на нешто над 67 милијарди долари, со што се искачува на 29-то место во светот.

Добар скок бележи и американскиот претседател Доналд Трамп. Според „Форбс“, во првата година од неговиот втор мандат, неговото богатство пораснало за 27 проценти, достигнувајќи околу 6,5 милијарди долари, главно како резултат на инвестиции во криптовалути. На глобалната листа Трамп се наоѓа на 645. позиција.

Германија ослободува дел од своите национални резерви на нафта како одговор на значителното зголемување на цените на нафтата и горивата предизвикано од војната со Иран. За ослободување на резервите разговараа државите од Г7. Тие се надеваат дека овој потег ќе ги смири пазарите и ќе го ублажи брзиот пораст на цените на нафтата предизвикан од војната.

Ослободувањето на резервите на нафта го координира Меѓународната агенција за енергија (ИЕА), која вчера одржа вонреден состанок. ИЕА сега им го препорачува овој чекор на своите земји-членки, изјави германската министерка за економија Катерина Рајхе.

Се очекува од резервите да бидат ослободени до 400 милиони барели сурова нафта. Според агенцијата Ројтерс, и Јапонија и Австрија ја објавија својата намера да ја следат препораката. 400 милиони барели приближно би одговарале на количеството кое што пред војната е транспортирано преку Ормускиот Теснец за 20 дена. Според весникот „Ханделсблат“, 19,5 милиони барели од ова количество би дошле од германските резерви. Тоа би претставувало околу една петтина од вкупните резерви на Германија.

Германски нафтени резерви за три месеци

Во Германија, од избувнувањето на војната со Иран, цените на горивата значително се зголемија. Политичарите водат дебата за можни контрамерки и олеснување за потрошувачите.

Германија има стратегиски нафтени резерви за најмалку 90 дена со што може да ги надмине евентуалните нарушувања во снабдувањето. Со овие таканаречени стратегиски резерви, според германското Министерство за економија, може да се компензира целосен прекин на целиот увоз во период од три месеци. За нив е одговорен Сојузот за складирање на нафта (ЕБВ), кој складира сурова нафта и нафтени производи (бензин, дизел, керозин).

Резервите на нафтени производи се распределени низ цела Германија, додека суровата нафта претежно се чува во подземни складишта во северна Германија, од каде што преку цевководи или со бродови може да се транспортира до рафинериите за преработка.

Германија и порано ослободувала резерви

Државите ги ослободуваат своите стратегиски нафтени резерви во кризни ситуации за да го стабилизираат пазарот на нафта или да реагираат на недостиг на снабдување. Оваа мерка се користи ретко. Според ИЕА, од нејзиното основање пред повеќе од 50 години тоа се случило пет пати на координиран начин. И Германија во минатото учествувала во такви мерки.

Поводи за претходните ослободувања на резерви биле Заливската војна 1990/91, штетите предизвикани од ураганите „Катрина“ и „Рита“ во САД во 2005 година, како и прекинот на либискиот извоз на нафта во 2011 година. Последен пат, во 2022 година, националните нафтени резерви беа ослободени поради војната во Украина.

Иако актуелните настани на Блискиот Исток создаваат загриженост на глобалните енергетски пазари, нивниот директен инфлаторен ефект врз македонската економија најверојатно ќе биде умерен — освен ако не дојде до екстремно и долготрајно нарушување на глобалното снабдување со нафта. Ова е заклучокот на најновото истражување на Институтот за економски истражувања и политики „Фајнанс тинк“, посветено на ефектите од глобалниот нафтен шок врз домашната економија.

Умерен инфлаторен ризик, но потреба од внимателни политики

Во истражувањето се укажува дека економските политики треба внимателно да го следат развојот на глобалните енергетски пазари и потенцијалниот пренос на ценовните шокови во Македонија.

„Иако актуелниот нафтен шок најверојатно нема да создаде силен непосреден инфлаторен удар, во случај на екстремно и нагло зголемување на цената на нафтата, потребно е Владата да биде подготвена да реагира“, наведуваат од „Фајнанс тинк“.

Како најсоодветен инструмент за ублажување на можниот ценовен удар, институтот го посочува механизмот на привремена интервенција во даночно-акцизната структура на горивата. На овој начин би се амортизирал дел од глобалниот ценовен шок врз домаќинствата и компаниите. Ваквата интервенција треба да биде временски ограничена и внимателно дизајнирана за да се зачува фискалната стабилност и да се избегне нарушување на пазарните сигнали на подолг рок.

Клучни наоди од анализата

Анализата констатира дека иако глобалните нафтени шокови се пренесуваат во македонската економија, ефектот врз општото ценовно ниво генерално останува умерен.

Клучниот наод е дека 10% пораст на цената на нафтата доведува до околу 0,1% пораст на општото ценовно ниво на краток рок. Тоа значи дека дури и релативно голем нафтен шок има ограничен, непосреден и брз ефект врз инфлацијата.

На подолг рок ефектот може да биде поизразен — од 0,25 до 1,65 процентни поени при перманентен пораст на цената на нафтата од 10%, поради постепено прелевање на енергетските трошоци во транспортот, производството и услугите. За да се создаде силен и траен инфлаторен притисок, потребен е исклучително голем и долготраен раст на цената на нафтата — сценарио кое економски е можно, но, според анализата, е релативно малку веројатно.

Премиерот Христијан Мицкоски деновиве изјави дека Македонија во моментов има најниски цени на горивата и најниска инфлација во регионот, поради што не гледа потреба од прогласување кризна состојба.

Предлози за антикризни мерки

Од опозициската СДСМ предложија конкретни антикризни мерки, а идеи за справување со ценовните притисоци понудија и од ДУИ. Тие предлагаат: воведување максимални цени на основните прехранбени производи, ограничување на трговските маржи и намалување на ДДВ за основните производи за период од три месеци.

„Животниот стандард на семејствата секојдневно се влошува поради растот на цените и недоволната институционална реакција“, велат од партијата.

Од ДУИ бараат и ревизија на царинските податоци за увоз на овошје и зеленчук, како и засилени инспекциски контроли за спречување шпекулации со цените. Кон Регулаторната комисија за енергетика упатуваат апел за почеста ревизија на цените на нафтените деривати, имајќи предвид дека на меѓународните берзи веќе има намалување.

„Сеќавањето е наша морална должност, а борбата против омразата – наша историска одговорност“, порача премиерот Христијан Мицкоски на одбележувањето на 83-годишнината од депортацијата на 7.144 македонски Евреи во логорот Треблинка, еден од најстрашните симболи на Холокаустот.

Мицкоски истакна дека денес стоиме во тишина и со длабока почит пред една од најболните страници на македонската историја. „Во март 1943 година, повеќе од седум илјади наши сограѓани – Евреи од Скопје, Битола и Штип – беа насилно одземени од своите домови и депортирани во логорот на смртта Треблинка. Зад бројките стојат имиња, семејства, соништа и судбини. Со нивното исчезнување, Македонија изгуби дел од својата душа“, рече премиерот.

Тој нагласи дека денес не се сеќаваме само на трагедијата, туку и на обврската да се спречуваат омразата, антисемитизмот, расизмот и нетолеранцијата во општеството.

„Историјата нè учи дека злото започнува со збор, со предрасуда и со рамнодушност. Затоа ја обновуваме нашата заклетва дека ќе ја чуваме вистината, ќе го негуваме сеќавањето и ќе ја браниме човечката достоинственост. Македонија отсекогаш била дом на различности“, додаде Мицкоски.

Комеморации во Македонија и Полска

На одбележувањето зборуваа и претседателот на Еврејската заедница, Пепо Леви, како и германската амбасадорка Петра Дрекслер. Присутните положија цвеќе пред спомен-обележјето во поранешниот Монопол во Скопје.

Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова во вторникот (10.03) присуствуваше на комеморацијата во Меморијалниот и музејски комплекс „Треблинка“ во Полска, каде оддаде почит на депортираните македонски Евреи и положи венец пред спомен-обележјето.

Историски контекст: Депортацијата и логорот Треблинка

Во ноќта меѓу 10 и 11 март 1943 година, Евреите од Битола, Штип и Скопје биле собрани во скопскиот Монопол и со три транспорти испратени кон Треблинка во окупирана Полска. Депортациите се одвивале од 22 до 29 март 1943 година. Ниту еден од депортираните 7.144 македонски Евреи не се вратил.

Меѓу август 1942 и септември 1943 година, во Треблинка биле убиени околу 925.000 луѓе, што го прави еден од најсмртоносните логори на Холокаустот.

Обвинител, судија, предавач на Академијата за судии и обвинители, човек кој не молчи пред кршењето на законите и постапките. Ова е само кус опис на Ненад Савески, кој е предложен од Владата за нов државен јавен обвинител, а беше еден од четворицата кандидати за кои Советот на јавни обвинители даде позитивно мислење.

Он неговата професионална биографија евидентно е дека немал „брза лента“ во кариерата, туку постепено ги поминувал сите скалила низ правосудните патеки. По дипломирањето, бил судски приправник - волонтер во различни одделенија во Основниот суд во Гостивар. Откако положил правосуден испит, станал судски приправник и стручен соработник во кривично и граѓанско одделение во Основниот суд во Гостивар. Бил во првата генерација (2007) што ја следеше и заврши почетната обука на Академијата за судии и јавни обвинители (АСЈО). Во 2009 година аплицирал и за обвинител и за судија, но бил избран за јавен обвинител во Основното јавно обвинителство во Скопје. Во тој период на два пати по шест месеци бил времено упатуван и за јавен обвинител во ОЈО Гостивар. Во меѓувреме станал магистер на правни науки од областа на казненото право. По повеќе од седум години поминати во Обвинителството го сменил „дресот“, кога во 2016 бил избран за судија на Основниот кривичен суд Скопје.

Јавно, а не тајно

Искуството што го стекнал, денес го пренесува и како предавач на Академијата на новите генерации судии и јавни обвинители. Но, тоа е и институцијата каде бил кандидат за директор. Тоа без успех заврши во 2022 година, кога на таа функција беше реизбрана Наташа Габер Дамјановска.

Откако таа во 2024 година поднесе оставка, Савески повторно беше меѓу кандидатите за директор на АСЈО и добил само еден глас помалку од новоизбраната директорка Ирина Трајкоска-Стрезоски. Савески преку полномошник поднесе тужба поради начинот на кој Управниот одбор на институцијата изврши избор на нов шеф. Но, во тужбата не ги оспори квалификациите на избраната кандидатка, туку одлуката на членовите на Управниот одбор да гласаат тајно, што е спротивно на Законот за АСЈО, Статутот на организацијата и Законот за општа управна постапка, во кои е уредено дека целата постапка за избор и именување на директор на Академијата треба да има јавен карактер и да се изведе на транспарентен начин.

„Кој ви даде право да кршите закон?“

Ова не е единствениот случај во кој Савески јавно реагира. Во јули 2025 година со остра порака лично и се обратил на членката на Судскиот совет, Антоанета Димовска (која доаѓа од редовите на судиите), заради нејзината поддршка за нискорангиран кандидат. Тогаш, за таа позиција наместо најдобро оценетиот судија, беше определена 11-то рангираната кандидатка. Тоа е спротивно на членот 89 од Законот за судии, според кој „...се определува вршител на должноста претседател на судот кој во последната година е оценет со највисока позитивна оцена и во однос на останатите судии има добиено најголем број бодови“.

„Одете си од таму веќе! Доста е од вас! Брука сте!“ навел тој во пораката до членката на Судскиот совет, која имала и судир на интереси, бидејќи гласала за кандидатка на која ѝ била менторка.

„Кој ви даде право во наше име да кршите закон? Зошто постапуваш спротивно на чл. 89? Зошто согласно законот не го бирате најдобро оценетиот судија? Или за тебе законот е најмалку битен? Таму кај што седите нè претставувате нас, судиите! Зошто најсветото нешто за нас судиите го газите? Немате право на тоа! Противправно однесување е недозволиво за некој што е судија“, навел Савески во пораката до членката на Судскиот совет.

Да се постават јасни граници

Во негови јавни настапи во изминатите години, укажувал дека не е изградена судска култура во вистинска смисла, но и дека тоа не може да го стори никој друг, освен фелата. Под судска култура подразбира интегритет, едукација и професионален однос кон професијата.

Себе си се смета за независен.

„Во некои неформални ситуации надвор од судската работа, сум насетил дека можеби некој се обидува да начне тема со која би можел да ми наметне став, сум го препознавал тоа и веднаш сум реагирал со јасно поставување на границите на дозволеното. Ако еден судија со своето секојдневно однесување јасно демонстрира дека во него има интегритет и дека ја врши својата професија на чесен начин, дури ни блиските нема да му влијаат. Сѐ зависи лично од еден судија како се етаблира во средината“, изјави за БИРН во 2023 година,

А за да може судството во вистинска смисла да ужива независност, смета дека треба да ужива и финансиска независност.

„Ние, таа независност ја немаме. Имаме квазифинансиска независност преку Судскиот буџет, но тоа зависи од волјата на извршната власт, што упатува на тоа дека државата што има обврска да ја гарантира независноста на судството, не создала услови за тоа“, оценил Савески.

Што ќе исцрта?

Автор е на многу стручни публикации, на разни теми: „Посебни истражни мерки наспроти правото на приватност - Судска пракса меѓународни стандарди“, „Мерки за обезбедување на лица во ЗКП што го ограничуваат правото на слобода и безбедност во согласност со член 5 од ЕКЧП“, „Конфискација-проширена конфискација“, „Честа и угледот и правото на слобода на изразување“.

Тој е национален тутор и обучувач во програмата HELP на Советот на Европа, член на работни групи за судски и законски реформи, учесник и предавач на повеќе обуки, семинари, работилници, национални и меѓународни конференции од областа на казненото право, и човековите права и слободи, како и на студиски посети во правосудни институции, како што се Европскиот суд за човекови права во Стразбур и Меѓународниот суд на правдата во Хаг.

Савески, кој на 15 годишна возраст бил на летна школа во Оксфорд за усовршување на англискиот јазик, денеска говори и германски, српски/хрватски, како и основен шпански и албански јазик.

Приватно, тој е семеен човек, татко на три деца, кои се школувале во истата гостиварска гимназија „Панче Попоски“, каде учел и тој. Во јавни настапи нагласува дека извор на неговата енергија е неговото семејство. Во слободното време сака прошетки во природа, скијање, пливање и медитација, пешачење по кејот на Вардар, истражување на убавините на Македонија.

Вљубеник е во ликовната уметност, талентиран за цртање, но повеќе не му останува време за тоа. Ако владиниот предлог биде усвоен од Собранието, главниот цртеж што ќе треба да го нацрта е квалитативно нова перспектива за Обвинителството.

Најмалку шест лица го загубиле животот во пожар што избувнал во автобус во швајцарското место Керцерс, во кантонот Фрајбург. Полицијата соопшти дека уште најмалку пет лица се повредени, меѓу кои и еден припадник на итната медицинска служба.

На снимки што кружат на социјалните мрежи се гледа автобус зафатен од пламен, со огнени јазици високи неколку метри и густа црна чадна завеса која се издигнува кон небото. Иако пожарникарите брзо интервенирале и ги изгаснале пламените, возилото целосно изгорело.

Полицијата не исклучува можност за намерно подметнување пожар

Швајцарската полиција соопшти дека постои сомневање дека пожарот би можел да биде подметнат. „Намерна постапка е можно сценарио за оваа трагедија“, наведоа властите во вечерното соопштение. „Можно е пожарот да бил предизвикан со умисла.“

Весникот „Блик“ пренесе сведоштво од очевидеца кој тврдел дека маж во автобусот истурил бензин и потоа се самозапалил. Полицијата потврди дека ги има добиено овие информации, но нагласи дека засега не може официјално да ги потврди. Истовремено, истражителите посочија дека нема индиции дека станува збор за терористички напад.

Според досегашните информации, автобусот на компанијата „Поштаутобус“ сообраќал на редовната релација меѓу Дидинген и Керцерс. Оваа линија е дел од мрежата што поврзува претежно рурални подрачја во Швајцарија. Пожарот избувнал непосредно пред крајната станица во Керцерс, лоциран околу 26 километри западно од Берн.

Реакции од швајцарскиот државен врв

Швајцарскиот претседател Ги Пармелен изрази длабоко жалење за трагедијата. На платформата X објави дека е „длабоко погоден“ и „тажен што повторно животи се изгубени во тежок пожар“.

Тој потсети дека ова е втор голем пожар со жртви за краток период. На Нова година, во познатиот ски-центар Кран-Монтана, во пожар загинаа 40 лица, меѓу кои и многу млади.

Во југословенско време имаше една изрека која велеше да живееме како да ќе има сто години мир а да се подготвуваме како да утре ќе почне војна. Се чини дека светот никогаш не бил поблиску до таа изрека, како што е сега. Колку и да се обидуваме да го игнорираме ѕвекотот на оружјето или во современиот речник бучењето на борбените авиони и зуењето на дроновите, овие звуци се во моментов најсилни. Застрашувачки до степен човечката свест да се обиде да ги игнорира затоа што во спротивно водат до црни сценарија за опстанокот на човештвото.

Дипломатите предупредуваат дека Европа никогаш не била близу толку до војна како што е денес. Во воениот конфликт во Иран е опфатена и Турција, за која отсекогаш сме сметале дека е повеќе Европа отколку Исток. Во тие рамки и Кипар го гледавме како блиска дестинација за уживање во морето и сонцето, а сега се чини дека тоа медитеранско катче станува жешка точка на воената мапа.

Политичка Северна Македонија толку мирно ги набљудува случувањата што се наметнува цинично прашање дали знае дека на исток се водат борбени дејствија кои можат да го запалат целиот европски континент. Само мал исечок од вчерашната (10.03.2026) државна агенда го потврдува тоа. Министерот за транспорт и врски Александар Николовски е во САД каде што договара заем од Светска банка, претседателката Гордана Сиљановска-Давкова е во Треблинка, Полска на комеморација за убиените македонски Евреи кои во 1943 година биле депортирани во логорот на смртта, а претседателот на Владата Христијан Мицкоски врши увид во изградбата на пречистителна станица во Кучевишка Бара во Чучер Сандево и Бутел. Опозицијата немаме поим каде е.

Дочек со фанфари

Заклучокот од оваа агенда на македонскиот државно-политички врв е дека ние сме навистина една заспана провинција која само топ може да ја разбуди. Повремено од сонот нѐ тргаат звуците на авионот кој ги враќа туристите од Дубаи, се разбира на државен трошок, заедно со пропагандните фанфари за нивниот дочек и со цвеќето што им го делеше министерот за надворешни работи за добредојде. Една туристка огорчено за еден онлајн медиум раскажа дека во хотелот каде отседнале чекајќи ја евакуацијата, немало играчки за нејзиното дете, па од досада тоа три пати го притиснало копчето за итен повик. Денеска (11.03.2026) очекуваме да се вратат нашите и од Саудиска Арабија, Кувајт и Бахреин. Повторно владата чести за летот. Изгледа полесно е од буџетски пари да се плати лет на приватни граѓани отколку да бидат ослободени од здравствена партиципација повредените од пожарот на дискотеката „Пулс“.

Како држава под чадорот на НАТО Македонија не треба да се плаши од ескалација на воената ситуација. Така барем вели теоријата. Но никој не знае како ќе се развива ситуацијата ниту какви ќе бидат приоритетите на Алијансата во случај на конфликт од пошироки размери. Засега НАТО ги одвраќа нападите во Турција за кои Иран не признава дека се извршени од негова страна. Меѓутоа, од клучна важност може да стане и иднината на НАТО со оглед на јазот кој се повеќе се продлабочува меѓу европските земји и САД кои имаат водечка улога во НАТО.

Од европските влади пристигнуваат смирувачки вести дека одбраната на Европа ќе се однесува за целата територија, што значи дека и од таа страна нашата држава ужива безбедносни гаранции.

Сепак, спокојството што владее кај македонското раководство кон ситуацијата на Блискиот Исток може да се толкува или како неспособност да се антиципираат идни случувања или како отсуство на капацитет за процена на ризиците. Премиерот во вторникот (10.03.) се пофали во јавноста со високо ниво на реализација на капитални инвестиции и раст на бруто домашниот производ, додека населението, од друга страна, дежура на бензинските пумпи и стравува од нови ценовни и економски шокови. Владата, како што се покажа во изминатите денови се осврна и на можната економска криза и решенијата што ги подготвува, но впечатокот е дека не покажува загриженост од растечката неизвесност во кој правец ќе се развива воениот конфликт.

Метафора на дипломатските промашувања

Наспроти рамнодушноста во Скопје, во регионот има и спротивни примери. Медиумите јавуваат дека Србија во последниот период увезла најмногу софистицирано оружје во целиот регион.

Податоците од Стокхолмскиот меѓународен институт за истражување на мирот (СИПРИ) покажаа дека иако и другите земји во регионот ги зголемиле воените трошоци, разликата во обемот на набавки останува голем и Србија е на 37-мо место во светот по увоз на сложени системи за оружје, пред некои членки на ЕУ во регионот, како Хрватска и Бугарија. Заедно со најголемиот обем на увоз на оружје, Србија има и најголеми трошоци за одбрана во регионот. Во периодот од 2020 до 2024 година, реалната вредност на воениот буџет бил околу шест пати поголема од буџетот на Албанија, која е втор најголем потрошувач во Западен Балкан. Со такво темпо на наоружување и со растечката неизвесност за безбедносната ситуација, Србија се чини повторно станува атрактивна за ЕУ, па така нашиот сосед се враќа и на радарот за проширувањето на Унијата со Западен Балкан.

Северна Македонија со својата преуранета поддршка до САД за интервенцијата во Иран, изгледа како да го загуби чувството за објективно геостратешко позиционирање. Тоа (не)дипломатско истрчување може да ја чини губење на довербата со европските партнери токму во мигот кога треба да се биде поблиску до Брисел отколку до Вашингтон. Еден странски политичар на неодамнешниот настан на Пан – Европската унија во Скопје на кој присуствуваше и премиерот Мицкоски рече дека е попаметно да се има добри односи со соседите отколку со некој далечен роднина. Тоа е совршена метафора за македонските промашувања во надворешната политика. Проблемот е што сега најмалку имаме право на грешки.

Оваа колумна го изразува личното мислење на авторот и може да не се совпаѓа со редакцискиот став на македонската редакција на Дојче Веле или со ДВ во целина.

Цената на нафтата на 9 март накратко се искачи на речиси 120 долари за барел, откако Израел викендов ја нападна енергетската инфраструктура на Иран, а Техеран го прогласи Моџтаба Хаменеи за нов врховен лидер. Вредноста потоа повторно се стабилизираше на околу 90 долари на 10 март.

Продлабочувањето на воениот судир го засилува ризикот по енергетската инфраструктура на Блискиот Исток, каде што производителите веќе трпат штети и се соочуваат со блокада на најкритичниот поморски коридор за транспорт на нафта.

Бидејќи производителите немаат доволно складишта за да го одржат производството, се наметнува прашањето: дали земјите од Персискиот Залив ќе бидат принудени да го запрат производството за само неколку дена?

Зошто заканата за запирање на производството стана толку сериозна?

Главните производители — Саудиска Арабија, ОАЕ, Катар, Кувајт и Бахреин — се најдоа меѓу линиите на огнот во конфликтот меѓу САД и Израел од една страна и Иран од друга.

Иран започна напади врз енергетски постројки, аеродроми, хотели, станбени објекти и американски бази во регионот, со што предизвика остри реакции и закани со можна воена одмазда.

Најголем притисок создава фактичкото затворање наОрмускиот Теснец — тесниот премин меѓу Иран и Оман преку кој поминува околу една петтина од светската понуда на сурова нафта. Прекинот на сообраќајот таму е најлошо можно сценарио за глобалниот пазар.

Според анализите на компанијата за анализа на поморски сообраќај „Кплер“, запрен е речиси целокупниот комерцијален поморски транспорт - што го прави ударот врз снабдувањето уште поголем.

Што се случува со резервите и складиштата?

Танкерите што превезуваат нафта и течен природен гас (ЛНГ) се заглавени и производителите очекуваат дека теснецот повторно ќе се отвори. Саудиска Арабија и ОАЕ имаат алтернативни рути преку Црвеното Море и Оманскиот Залив, но останатите држави од Заливот зависат речиси исклучиво од сопствените складишта, кои брзо се полнат.

ЏП Морган проценува дека земјите од Заливот имаат капацитет да складираат вкупно 343 милиони барели — што само го одложува прекинот. Нормално, низ Ормускиот Теснец секој ден минуваат околу 15 милиони барели сурова нафта и над четири милиони барели рафинирани деривати. Банкaта пресметува дека на 28 февруари заливските држави имале резерви доволни за само 22 дена непречена работа.

Дали прекинот веќе започна?

Ирак, кој имал капацитет за складирање од само шест дена, веројатно ги исцрпи резервите и минатата недела го намали производството за 1,5 милиони барели дневно.

Норвешката истражувачка компанија „Ристад енерџи“ предупреди дека ирачките полиња се соочуваат со „неизбежно, речиси сигурно затворање“.

Саудиска Арабија на 28 февруари имаше капацитет за складирање од 66 дена, но само ако дел од извозот се пренасочи по алтернативни рути. Сепак, „Ристад енерџи“ смета дека реалниот временски простор пред присилно намалување е само седум до девет дена.

Најголемиот светски извозник на нафта „Сауди Арамко“ пренасочува големи количества кон пристаништето Јанбу на Црвеното Море, а ОАЕ извезуваат преку Фуџаира, која исто така беше нападната. Но, преку тие рути може да се транспортира само околу една третина од нафтата што обично минува низ Ормускиот Теснец.

„Фајненшл Тајмс“ објави дека Саудиска Арабија веројатно веќе тајно го намалува производството, што го потврдија и Блумберг и Ројтерс. ИНГ извести дека и Кувајт и ОАЕ почнале да кратат производство.

Повторното активирање на полињата по прекин може да трае со недели, а долгиот застој носи ризик од технички и геолошки дефекти.

Какви би биле последиците за цената на нафтата?

Прекин на голем дел од производството би предизвикал нов ценовен шок, бидејќи регионот обезбедува околу една третина од глобалниот поморски извоз на сурова нафта. Катарскиот министер за енергетика предупреди дека цената може да достигне 150 долари за барел, ако конфликтот продолжи и ако биде неопходно запирање на производството.

Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) предупреди дека долготрајни прекини би го турнале светскиот пазар во значителен дефицит.

По нападот на ирански дронови на 2 март врз Рас Танура, најголемата рафинерија на „Сауди Арамко“ со капацитет од 550.000 барели дневно, таа беше затворена за да се направи проценка на штетата. Истиот ден беше нападнат и Рас Лафан во Катар — најголемата светска извозна постројка за ЛНГ. Катар Енерџи го прекина работењето и прогласи „виша сила“ за извоз - клаузула која на компаниите им овозможува да се ослободат од обврската за испорака во случај на војна или природни катастрофи.

Иако иранскиот претседател Масуд Пезешкијан во саботата им се извини на соседите од Персискиот Залив и вети дека ќе ги запре нападите, спорадичните напади продолжија. Цел беше големиот рафинериски комплекс Ал Мамер на островот Ситра во Бахреин. А саудиското Министерство за одбрана вчера (9.03) соопшти дека неговата воздушна одбрана уништила четири беспилотни летала што летале кон нафтеното поле Шајба на југоистокот на земјата.

Како реагираат САД и Г7?

Американскиот претседател Доналд Трамп најави дека, доколку прекинот на снабдувањето продолжи, САД ќе пуштат дополнителни количини од своите стратешки резерви на нафта. Паралелно, тој предупреди дека секој нов напад врз инфраструктурата на сојузниците ќе се смета за „директна агресија врз американските интереси“.

Г7 одржа итен видеосостанок за координирано пуштање резерви на светските пазари, за да се спречи цената трајно да остане над 100 долари. Но, аналитичарите предупредуваат дека резервите на Г7 не можат долгорочно да ја надоместат нафтата што обично се транспортира низ блокираниот Ормуски Теснец.

Европскиот најголем автомобилски производител Фолксваген во 2025 година забележа драматичен пад на добивката, при што нето-профитот се спушти на најниско ниво од кризата со Дизелгејт во 2016 година. Концернот како клучни причини ги посочува американските царини и оперативните проблеми во својата подружница за производство на луксузни автомобили, Порше.

Нето-добивката на групацијата падна на 6,9 милијарди евра, соопшти компанијата од Волфсбург во вторникот. Ова претставува речиси преполовување на резултатот во споредба со претходната година и најнизок финансиски показател од 2016 година наваму.

Пад на добивката, предупредување за одржливост

Дури и кога ќе се исклучат еднократните ефекти, како што се отпишувањата во Порше, оперативната добивка изнесува само 4,6 проценти. Без товарот од американските царини, добивката би достигнала 5,5 проценти, но и тоа „долгорочно не е доволно“, истакна финансискиот директор на Фолксваген, Арно Антлиц.

За 2026 година, Фолксваген прогнозира добивка од 4,0 до 5,5 проценти, што укажува на внимателен пристап и неизвесна перспектива.

Променливи резултати во продажбата – пад во Кина и САД

Консолидираниот приход на концернот во 2025 година останал речиси непроменет и изнесувал околу 322 милијарди евра, што е минимално намалување од 0,8 проценти. Бројот на вработени на глобално ниво опаднал за 2,4 проценти, на 662.900 лица.

Во продажбата, Фолксваген бележи мешани резултати: во Европа - раст од 5 проценти, во Јужна Америка - раст од 10 проценти, во Северна Америка- пад од 12 проценти, а во Кина - пад од 6 проценти.

Вкупните испораки достигнаа малку под девет милиони возила, во споредба со нешто повеќе од девет милиони една година претходно.

Силен раст на продажбата на електричните возила

Уделот на целосно електричните модели во нарачките пораснал на 22 проценти. Продажбата на електрични возила пораснала за импресивни 55 проценти, што покажува дека електричната стратегија на концернот добива интензитет, и покрај финансиските предизвици.

Полицијата во Кобленц извести дека во неделата околу 19 часот, делови од согорен метеорит удриле во покривот на куќа во Кобленц.

Резултатот бил дупка со големина на фудбалска топка. Според полицијата, никој не е повреден, бидејќи станарите во тој момент биле во друга соба од куќата.

Граѓаните известиле дека виделе „светкав објект со краток огнен блесок“ или „блесок сличен на молња на небото“, извести полицијата во Кајзерслаутерн.

Настанот, исто така, предизвикал бројни итни повици до полицијата во Хесен. Портпаролот на полициската станица во Западен Хесен пријави „многу голем број повици“ во неделата вечерта. Во Дармштат, според портпаролот на полицијата, бројни загрижени повикувачи ја контактирале полицијата, некои изразувајќи страв дека можеби станува збор за ракета. Полициските одделенија во Баден-Виртемберг, Северна Рајна-Вестфалија и Долна Саксонија пријавиле слични инциденти. Но, според полицијата, „нема индикации за каков било инцидент поврзан со безбедноста“.

Експертите заклучија дека станува збор за небески настан, дека е во прашање метеорит. Многу е веројатно дека објектот веќе целосно изгорел во атмосферата и дека во ниту еден момент немало опасност за јавноста во Германија.

Турција отсекогаш сакала да се позиционира како посредник меѓу Истокот и Западот, негувајќи дипломатски односи и со ЕУ и со државите од Блискиот Исток. И во спорот меѓу САД и Иран, Анкара повеќепати се обиде да преземе посредничка улога – безуспешно. Вашингтон не можеше да се одврати од напад, а и Техеран не се откажа од својата позиција.

Во најновите изјави на турскиот министер за надворешни работи, Хакан Фидан, по дипломатските напори од минатите години, се чувствува извесна доза на фрустрација: војната можеби само била одложена, вели Фидан. Тој зборуваше за телефонски разговор со Вашингтон што се одржал уште кон крајот на јануари: „Ме повикаа среде ноќ“, рече Фидан. Веднаш сфатил колку опасна била ситуацијата уште тогаш и веднаш го известил претседателот Реџеп Таип Ердоган. „Тоа беа многу мрачни моменти. Секоја минута очекувавме избувнување на војна или прв напад“, додава Фидан.

Комплексен конфликт со повеќе ризици

Анкара стравува дека војната со Иран може брзо да прерасне во пожар што ќе го зафати целиот регион. Турција со Иран има граница долга околу 530 километри и сега се грижи за хуманитарните, економските и политичките последици.

Турција го гледа актуелниот конфликт како сложена криза со повеќе ризици: економски стравува од пораст на и онака високата инфлација, недостиг на енергенси и загуби во туризмот; политички ја загрижуваат неизвесните промени на моќта на Блискиот Исток, како и можна повторна ескалација на конфликтите со вооружени курдски групи во регионот. Поради ракетните напади во Иран и Јужен Либан, Анкара очекува и повторно зголемување на бројот на бегалци од двете земји.

Воздржаност во земјата-членка на НАТО

Досега, ниту воената база Инџирлик – која интензивно ја користат американските сили – ниту радарската станица на НАТО во Ќуречик не се нападнати од страна на Иран. Иако во средата (4.03) една балистичка ракета беше пресретната од НАТО-систем, Иран уверуваше дека Турција не била цел. И турски извори блиски до владата во Анкара сметаат дека станува збор за ракета излезена од траекторијата.

Турција останува неутрална и по избивањето на војната води уште поинтензивна дипломатија со САД, ЕУ и земјите од Заливот, повикувајќи ги сите страни да се вратат на преговарачката маса пред конфликтот да се прошири. Сепак, според Синан Улген од истанбулскиот Центар за економски и надворешнополитички истражувања (ЕДАМ), во моментов нема слух за посредничките напори. Во оваа фаза од војната разговори не се разгледуваат, па, според него, дипломатијата е обид за позиционирање во некој подоцнежен момент.

Според владини кругови, Анкара веќе работи на формула што во одреден момент би можела да ги доведе страните во конфликтот на иста маса. Сепак, Турција се наоѓа во дилема: колапс на режимот во Техеран би можел да доведе до неконтролиран хаос во соседството. Но, ако режимот излезе зајакнат од кризата, тоа исто така би можело да предизвика нови политички неизвесности и конфликти.

Етнички судири и курдски конфликт

Неколку медиуми веќе шпекулираа дека САД би можеле да ги искористат курдските сили како копнени трупи во Иран – што во Анкара предизвикува сериозна загриженост. Иако милитантната ПКК се смета за поразена во земјата, а нејзината сестринска организација во Сирија, ИПГ, за ослабена, сепак вооружувањето на иранско-курдски милитантни групи би можело да создаде нова динамика во регионот.

Според Анкара, тоа би го загрозило започнатиот процес на приближување со ПКК и други курдски групи под мотото „Турција без терор“. Затоа, етничките судири во и околу Иран се оценуваат како најлошо можно сценарио.

Нов бегалски бран?

За време на војната во Сирија, Анкара веќе прими милиони бегалци од соседната земја – и покрај сопствените економски проблеми. Сега работи на спречување на евентуално повторување на такво нешто со луѓе што би бегале од Иран. Според медиумски извештаи, постојат планови за прифатни кампови на иранската страна, а продолжува и изградбата на граничниот ѕид кон Иран – која во последните години значително напредна.

Сепак, ниту владата ниту експертите во моментов не очекуваат непосредно зголемување на бројот на бегалци. Безбедносниот експерт Синан Улген потсетува на искуствата од Ирак и Сирија во 1990-тите и 2010-тите: масовни бегалски бранови се случија дури откако се развија граѓански војни со повеќе внатрешни, меѓусебно спротивставени фракции.

Досега, граничните власти не бележат поголеми движења. Ако сепак дојде до бегалска криза, не се очекуваат само ирански државјани, туку се смета и со повеќе од два милиони Авганистанци кои би тргнале од Иран кон Запад.

Лутина поради твитот на Фон дер Лајен

Твитот на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, ја засили расправата за нови бегалски движења кон Турција. Во него таа експлицитно ги пофали подготовките на Ердоган за справување со миграцијата. Многу Турци тоа го протолкуваа како сигнал дека ЕУ повторно сака да ја направи Турција „држава-тампон“ или „вратар“ кој по секоја цена треба да го спречи евентуалниот „бегалски бран“ од Иран за Европа да остане поштедена.

Тоа што шефицата на ЕК толку нагласено ја истакна соработката во управувањето со миграцијата, предизвика шпекулации за тајни отстапки од Анкара, со кои земјата би станала крајна дестинација за милиони луѓе што бараат заштита.

Овој текст првично е објавен на ДВ на германски јазик

„Блумберг“, „Атлантик“, „Вашингтон пост“ – во САД веќе неколку дена се шпекулира колку муниција всушност им останала на САД и колку долго можат да го продолжат војувањето против Иран. „Волстрит журнал“ објави наслов: „САД брзаат да ја исполнат мисијата во Иран пред да им снема муниција“.

Американскиот претседател Доналд Трамп вели дека првичните проценки за времетраењето на војната биле четири до пет недели, „но ние сме во состојба да се бориме многу подолго“. И министерот за одбрана Пит Хегсет тврди: „Можеме без проблем да ја продолжиме оваа борба колку што е потребно.“

Седум воени конфликти

Од друга страна, демократскиот сенатор Марк Ворнер предупредува дека ако се собере количеството на муниција што САД ја потрошиле минатата година за нападите врз Хутите, заедно со муницијата за седумте различни воени конфликти во кои претседателот ги вовлекол САД, тогаш е јасно: „Нашите залихи на муниција се веќе многу ниски.“

Особено ракетите за противвоздушна одбрана како системите „Патриот“ може да станат дефицитарни, исто како и офанзивното оружје како крстосувачките ракети „Томахавк“.

Сепак, САД можат уште долго да продолжат да се борат, вели политикологот и експерт за одбрана Џенифер Кавана од тинк-тенкот „Одбранбени приоритети“ во интервју за АРД. Точно е, вели таа, дека САД имаат само ограничени резерви на најсовремени прецизни оружја и ракети за противвоздушна одбрана. Но имаат големи резерви од нешто помалку напредно офанзивно оружје и ракети. „САД можат да се борат прилично долго“, вели Кавана.

Ќе има ли штета за Украина?

Но за Украина, војната против Иран може да има последици, особено кога станува збор за испораките на оружје. Со оглед на тоа што САД сега ги користат системите „Патриот“ и другите видови ракети за воздушна одбрана за себе, бројот испорачан во Украина веројатно ќе се намали. Дополнително, арапските земји од Заливот, поради иранските напади, алармираат дека нивната цивилна инфраструктура веќе не е доволно заштитена. САД веројатно ќе им дадат поголем приоритет на нивните барања отколку на оние на Украина, вели Кавана.

Последиците за испораките на американско оружје за Украина ќе зависат главно од тоа колку долго ќе трае војната против Иран. Експертката Кавана не очекува непосредни кратења. Тоа веројатно нема да се случи веќе следната недела. „Но ако војната трае подолго од еден месец, тогаш од април може да има последици, особено за испораките на ракети 'Патриот' за Украина“, уверена е таа.

Уште шест месеци војна?

Магазинот „Политико“ пишува дека Централната команда на САД побарала од Пентагон да испрати повеќе персонал во нејзиното седиште во Тампа, Флорида, за да ги поддржи операциите против Иран најмалку 100 дена, но веројатно до септември. Тоа би значело уште шест месеци.

Помалку ракети за противвоздушна одбрана од САД би значело дека Украина повеќе нема да може толку добро да ја заштитува својата критична инфраструктура, анализира Кавана. Но тоа не мора да доведе до пресврт во руската агресија во корист на Русија, бидејќи Украина во делот на офанзивно оружје најмногу се потпира на сопствено производство на дронови.

За идни конфликти може да недостига муниција

Она од што најмногу стравува експертката е долгорочниот ефект од војната со Иран. Кавана смета дека стратешката флексибилност на САД е загрозена. По војната, САД би можеле да имаат недостиг од одредени видови муниција — особено од најсовремената. Токму онаа што е најважна за можен конфликт меѓу Тајван и Кина.

„САД би можеле да се најдат во ситуација каде прашањето повеќе нема да биде дали треба да го одбранат Тајван, туку дали воопшто можат да го одбранат. Одговорот би можел да биде – не“, вели Кавана.

Денеска (6.03), шефовите на најголемите американски компании за оружје се поканети во Белата куќа. На средбата ќе се разговара за забрзување на производството на оружје.

Авторка на текстот: Нина Барт, АРД

Дали нападот врз Иран беше дозволен според меѓународното право?

Генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш ја осуди тековната офанзива против Иран започната од Соединетите Американски Држави и Израел на 28 февруари. Тој се повика на забраната во Повелбата на ОН за употреба на сила против друга држава и изјави дека нападите претставуваат „сериозна закана за меѓународниот мир и безбедност“.

„Мислам дека повеќето меѓународни правници би се согласиле дека за ова нема правно оправдување. Тоа е спротивно на Повелбата на ОН,“ изјави за ДВ Гису Ниа, адвокатка за човекови права и директорка на Проектот за стратешко судење при Атлантскиот совет. „Станува збор за напад врз Иран кој очигледно не е легален ниту според меѓународното право ниту според американските закони за водење војна.“

Сепак, Ниа додава дека меѓународниот правен систем исто така не успеал да „донесе правда за 92 милиони Иранци, од кои многумина претпреле прекршувања на меѓународното право и злосторства извршени врз нив од иранскиот режим во последните 47 години.“

Ова не е првпат да се доведе во прашање легалноста на воените операции на САД. За разлика од минатите војни, како инвазијата на Ирак во 2003 година, овојпат американската влада изгледа не е заинтересирана да го убеди светот дека дејствува во согласност со меѓународното право. „Не ми треба меѓународно право,“ изјави Трамп во интервју за „Њујорк тајмс“ на 7 јануари 2026, додавајќи: „Не сакам да им наштетам на луѓето.“

Можат ли САД и Израел да се повикаат на самоодбрана за да го оправдаат нападот?

Американските и израелските претставници тврдат дека дејствувале против ирански закани, особено опасноста Иран да произведе и употреби нуклеарно оружје. Но правните експерти велат дека не е јасно дали тие закани биле доволно непосредни за да ги исполнат строгите правила на ОН за самоодбрана.

Според член 51 од Повелбата на ОН, државата може да употреби сила во самоодбрана само по вооружен напад. Пошироко толкување дозволува употреба на сила против „непосредна закана“, но ова толкување е многу спорно.

Иранските власти повеќепати се закануваа дека ќе го „уништат“ Израел. Но експертите истакнуваат дека реторичка непријателска закана не е доволна за легитимација на превентивен напад.

За време на военото засилување, високи американски претставници предупредуваа на нуклеарните капацитети на Иран. Претставникот Стив Виткоф на 21 февруари изјави дека Иран „веројатно е една недела далеку“ од производство на индустриски материјал за изработка на бомба.

Но ова изгледа противречи на изјавите на претседателот Доналд Трамп по бомбардирањето на Иран во 2025 година, кога тврдеше дека иранските нуклеарни капацитети биле уништени.

Дали убиството на Хамнеи беше атентат?

Според меѓународното право, убиството на шеф на држава е многу контроверзно: иако борците можат да бидат легитимни цели во војна, намерното убиство на политички лидер обично се смета за атентат - особено ако самиот напад не е оправдан според Повелбата на ОН. Тоа смртта на Хамнеи во заедничките американско-израелски напади ја прави една од најделикатните правни точки во конфликтот.

Гису Ниа вели: „Истовремено, тоа доведе до убиство на поранешниот врховен лидер на Иран, кој е одговорен за стотици илјади смртни случаи на Иранци во текот на годините. Особено за масакрот на 8 и 9 јануари оваа година, кој беше еден од најлошите еднодневни масакри во современата историја. Во тој контекст, многу Иранци се благодарни. Но некои велат дека би сакале да го видат врховниот лидер пред суд, да одговара за своите злосторства. Значи ситуацијата е многу сложена.“

Што велат американските закони кои забрануваат атентати?

САД исто така имаат забрана за учество на Американци во атентати. Таа првично беше воспоставена со извршна наредба на претседателот Џералд Форд во 1976 година, а подоцна изменета од други претседатели. Наредбата гласи дека „никој што работи за или делува во име на Владата на САД не смее да се вклучи или да заговара атентат.“

Но, со децении, САД постепено ја еродираа оваа забрана. „Линијата беше многу тенка уште од почеток“, вели Лука Трента, доцент по меѓународни односи на Универзитетот Сванси. „САД прифатија политика дека дејствијата во самоодбрана не ја прекршуваат забраната.“ Тој потсетува на американскиот воздушен напад во 1986 година кој неуспешно се обиде да го ликвидира либискиот лидер Моамер Гадафи. „Разликата сега е што американската влада и Трамп, преку социјални мрежи, јавно преземаат заслуга за атентатот.“

Дали Иран смееше да возврати со напади на Израел и американските бази?

Иран испука ракети и дронови врз Израел, како и врз американски бази и други цели низ Заливот, веднаш по почетокот на нападите. Техеран тврди дека дејствува во самоодбрана откако бил нападнат. Според меѓународното право, држава што претрпела вооружен напад може да се брани.

Но нападите врз цивилни цели, на пример во Израел и Дубаи, ги истакнуваат јасните правни ограничувања: таргетирањето цивили е строго забрането, а напад врз држави кои не се дел од конфликтот исто така не е дозволен.

Аналитичарите дел од иранските удари ги нарекуваат „погрешно насочена самоодбрана“, особено кога нападите беа насочени кон територии на трети земји кои сместуваат американски сили, наместо директно против САД и Израел. Удари со ракети или дронови за кои се претпоставува дека потекнуваат од Иран беа пријавени во Бахреин, Катар, Обединетите Арапски Емирати, Израел, Палестинските територии, Кувајт, Јордан, Саудиска Арабија, Оман и Кипар.

Дали оваа војна е уште еден знак дека меѓународното право слабее?

Експертите предупредуваат дека конфликтот може да биде пресвртница. Како што моќни држави сè повеќе се потпираат на еднострани напади и широко толкување на самоодбраната, правилата создадени за спречување војна можеби се распаѓаат.

Политикологот Лука Трента нагласува: „Мислам дека гледаме појава на сурова форма на надворешни интервенции без особена грижа за домашни или меѓународни правни ограничувања.“

Тој додава дека администрацијата на Трамп, кога спроведувала воени операции, не покажала голем интерес да ги оправда со меѓународно право. „Ова беше видливо и во случајот на Николас Мадуро, кој беше уапсен во Венецуела,“ потсетува тој. „Оправдувањето што беше понудено во голема мера го игнорираше меѓународното право и се повикуваше само на американското домашно право.“

Трента вели дека е особено загрижен што светот е сведок на ескалација на атентатите во меѓународната политика. Според него, и други држави би можеле да го примат тоа до знаење и атентатот би можел да добие на значење.

Според експертите, војната на САД и на Израел против Иран би можела да доведе до раст на цените за потрошувачите во Германија, не само на бензинските пумпи. „Се разбира дека војната може да предизвика зголемување на трошоците за храната. Добавувачките синџири се скапи и енергетски интензивни“, вели Борис Хеде, управен директор на Институтот за трговски истражувања ИФХ Келн. Тој потсетува дека и по почетокот на војната во Украина зголемените трошоци за испорака, логистика и енергија брзо се префрлија врз потрошувачите. Тогаш многу прехранбени производи значително поскапеа.

И Михаел Гремлинг од Институтот за германска економија (ИВ) смета дека вакво сценарио повторно е можно: „Тековната криза на Блискиот Исток веројатно дополнително ќе ја влоши проблематиката со суровините и со тоа трошоците за домашно производство. Кога и колку ова ќе се одрази врз цените на храната за крајните потрошувачи е тешко да се предвиди во овој момент.“

Тоа, според него, зависи од траењето на кризата и бројните нарушувања во меѓународната трговија.

Прехранбената индустрија предупредува на раст на трошоците

Германското здружение на прехранбената индустрија (БВЕ) очекува дека растот на цените на гасот и нафтата ќе има последици врз производството на храна и пијалаци. Многу производни процеси, како сушење или печење, зависат од природен гас. Зголемените цени на нафтата, според здружението, ги поскапуваат дизелот и горивата и со тоа особено логистиката. Затворените транспортни рути, подолгите патеки и намалените капацитети на контејнерите водат до повисоки трошоци за транспорт и логистика.

Главниот извршен директор на БВЕ, Кристоф Миноф, ја повика германската влада да ја растовари индустријата. „Кој сака да го запре претстојниот бран трошоци за прехранбениот сектор, за да не се оптоварат дополнително потрошувачите, мора да дејствува решително – веднаш.“

Фридрих Мерц веќе трет пат беше гостин кај американскиот претседател Доналд Трамп во Белата куќа – и уживал во заедничка работна вечера „во добра атмосфера“, рече канцеларот во интервју за информативната емисија „Тагестемен“ на првиот канал на германската телевизија.

За нападот врз Иран тој изјави дека и американската влада и Израел имале добри причини за тоа: „Иран беше на чекор до поседување нуклеарно оружје. И носечките ракети и облагородениот материјал се докажано присутни – можеби само неколку недели пред склопување на нуклеарни оружени системи. Во тој поглед, постои причина за интервенцијата, по децении преговори“, рече Мерц. Тој додаде дека се правеле обиди за дипломатија, но тие не донесле никаков резултат.

„Што следува потоа?“

На прашањето дали Трамп, од негова перспектива, успеал убедливо да го оправда воениот напад, Мерц одговори дека сè уште гледа „неколку отворени прашања“. Воената акција не била без ризик. „Постои пред сè прашањето: Што следува потоа? Дали има стратегија за идното раководење со Иран?“

Овие прашања очигледно сè уште не се целосно одговорени, рече канцеларот.

Мерц потсети дека Иран има „структура развивана со децении“ со 200.000 револуционерни гардисти и милион милиции. И двата состави не се само силно вооружени, туку се и зависни од економската поврзаност во земјата и економските ресурси.

„Меѓународното право не е застарен модел“

Прашањето за меѓународното право, кое според критичарите е прекршено со нападот на САД и Израел врз Иран, Мерц го одговори со контрапрашање: „Што треба да се прави во ситуација кога децении се преговарало врз основа на меѓународното право, а другата страна не само што не е подготвена да склучи договор, туку напротив – постојано го проширува своето нуклеарно оружје?“

Може да има и момент кога е предоцна, рече Мерц: „И не сакам да бидам соодговорен за момент кој бил предоцна. Тогаш еден ден нема да нè прашуваат дали сме направиле сè во согласност со меѓународното право, туку ќе нѐ прашаат зошто не сте го спречиле тоа порано?“

Меѓународното право, сепак, не е застарен модел, вели германскиот канцелар. „Како Сојузна Република Германија секогаш сакаме да укажеме дека сакаме почитување на правилата на меѓународното право“, рече Мерц. „Не мериме со двојни стандарди.“ Но мора да се постави и прашањето што да се прави „кога правилата на меѓународното право ги достигнуваат своите граници и се соочуваме со противници кои не се подготвени да ги почитуваат тие правила“.

„Не можеш да склучиш изолиран договор со Германија“

Острата критика што Трамп ја упати кон Шпанија во присуство на Мерц, тој се обидел да ја разјасни при вечерата која следувала потоа. Шпанија им забрани на САД да користат воздухопловни бази на нејзина територија. Трамп за тоа рече дека никој не може да им наложи на САД што да прават и дека, доколку сакаат, можат да ги користат шпанските бази и без дозвола. Дополнително, тој му наредил на министерот за финансии, Скот Бесент, да ги прекине „сите договори“ со Мадрид.

Мерц во разговорот за „Тагестемен“ се согласи со критиката кон Шпанија – но само во однос на нејзиното одбивање да се придржува кон заедничката цел на НАТО за одбранбените издатоци. Но тој решително се спротивстави на Трамповите закани за прекин на економските односи. „Многу јасно му кажав: Не можеш да склучиш изолиран договор само со Германија или со цела Европа, но да ја исклучиш Шпанија.“

Тој, исто така, му ставил до знаење на американскиот претседател дека сака царинскиот договор меѓу САД и ЕУ, постигнат во јули 2025 година, да стапи во сила како што е планирано. „Бидејќи неизвесностите од двете страни на Атлантикот се големи.“ Во контекст на неодамна најавените дополнителни 10 проценти царини од страна на Трамп, канцеларот рече: „Ние плаќаме 15 проценти царини, Американците нула. Полошо за нас не може.“ Тоа му го кажал на Трамп пријателски и мирно.

Поглед на картата на Украина

Во Белата куќа, Мерц исто така укажал на тоа дека напорите за ставање крај на војната во Украина не смеат да се заборават. Тој заедно со Трамп погледнал на карта на Украина. „И тоа, мислам, беше важно.“

Тој уште еднаш му појаснил на претседателот: „Фронтовската линија што Украина ја држи мора да остане и не смее да се помести кон запад во корист на Русија, на сметка на Украина.“ Ако таа линија падне, „патот кон Киев е отворен“.

Мерц ја нагласил и важноста на Одеса како украински пристап до Црното Море. Тоа мора да остане. „Можеби придонесов за малку подобро разбирање на локалните околности“, рече Мерц.

Европските улици овој викенд беа исполнети со Иранци од дијаспората кои ликуваа по американско-израелските напади во кои беше убиен врховниот лидер на Иран, ајатолахот Али Хамнеи.

„Диктаторот е мртов. Ова е најдобриот ден во мојот живот“, изјави еден човек за ДВ додека танцуваше по улиците на Брисел.

На другата страна на градот, претставниците на ЕУ не се ништо помалку критични кон иранскиот режим. Тие воведоа низа санкции против Техеран поради кршење на човековите права и остро ги осудија неговите неодамнешни одмазднички напади врз земјите од Заливот.

Но сега се соочуваат со позната дипломатска дилема.

Дали американско-израелските напади, во кои загинал не само Хамнеи, туку, според Црвената полумесечина, и најмалку 555 ирански цивили, се во согласност со меѓународното право и поредокот заснован на правила, чиј носител ЕУ често тврди дека е? Портпаролите на ЕУ голем дел од брифингот во понеделникот (3.03) го поминаа избегнувајќи го токму тоа прашање од новинарите.

„Без глупави правила на ангажман“

Претседателот Доналд Трамп во понеделникот изјави дека САД „осигуруваат светскиот спонзор број еден на тероризмот никогаш да не добие нуклеарно оружје“ и работат на уништување на ракетните капацитети на Иран.

Но Вашингтон не се обиде да ги оправда нападите преку меѓународни рамки. Напротив, министерот за одбрана Пит Хегсет рече дека САД дејствуваат „без оглед на тоа што велат таканаречените меѓународни институции“ — „без глупави правила на ангажман“.

Тој ги критикуваше „традиционалните сојузници“ на САД кои „се двоумат и негодуваат околу употребата на сила“.

Оваа порака ќе наиде на различен прием во поделена ЕУ.

Германија наспроти Шпанија?

Во Берлин, канцеларот Фридрих Мерц беше внимателен да не го критикува Вашингтон.

„Правните проценки според меѓународното право ќе постигнат релативно малку“ кога станува збор за политички промени во Иран, изјави тој во неделата (1.03).

„Сега не е време да им држиме лекции на нашите партнери и сојузници. И покрај резервите, делиме многу од нивните цели“, додаде Мерц.

Во Мадрид, пак, премиерот Педро Санчез зазеде поинаков тон.

„Ја отфрламе едностраната воена акција на САД и Израел, која претставува ескалација и придонесува за понеизвесен и понепријателски меѓународен поредок“, напиша тој во саботата.

Ниту правните експерти не се на иста линија.

Што вели меѓународното право?

За Марк Велер, професор на Универзитетот Кембриџ и директор на програмата за меѓународно право при Чатам Хаус, одговорот е јасен.

„Нема достапно правно оправдување за сегашниот, континуиран напад врз Иран“, изјави тој во неделата.

„Меѓународното право не дозволува употреба на сила како одговор на непријателски став на друга држава, освен ако нема вооружен напад“, напиша Велер во анализа.

„Ниту пак е дозволена употреба на сила како вооружена одмазда за минати провокации. Силата е дозволена само како последно средство, кога нема друг начин да се заштити државата од вооружен напад.“

Велер смета дека во одредени случаи може да биде законски употреба на сила за спасување население од сопствената влада, но дека бруталното задушување на протестите во Иран минатиот месец „веројатно сè уште не го достигнало прагот“ за странска интервенција.

„Правото не функционира во вакуум“

Роза Фридман, професорка по право, конфликти и глобален развој на Универзитетот Ридинг, не се согласува со тоа.

„Како правник, мора да го разгледате ова во поширок контекст. Правото не функционира во вакуум“, изјави таа за ДВ.

„Иран со децении претставува закана, не само за Израел, туку и за целиот регион под овој режим. Тие јасно ги изразија своите закани и амбиции за нуклеарно оружје и негова употреба“, рече таа.

Фридман смета дека читањето само на правните текстови може да отвори дебати за законитоста.

„Но ако го разгледате тоа во контекст на целта на тоа право и целта на Обединетите нации, тогаш е многу јасно дека тие напади, во контекст на развој на нуклеарно оружје од страна на Иран, се целосно законити.“

Дали нападите создаваат опасен преседан?

Факт е дека оваа дебата веројатно ќе остане во учебниците по право — бидејќи нема да се води на суд.

Советот за безбедност на ОН може да воведе санкции или зони со забрана за летање, но Фридман посочува дека САД можат да стават вето на секоја мерка против себе или своите сојузници — како што Русија блокираше мерки поврзани со војната во Украина.

Едноставно кажано: „Помоќните држави полесно можат да прават што сакаат.“

Марк Велер од Чатам Хаус смета дека токму затоа владите треба погласно да реагираат.

„Оваа неподготвеност да се посочи незаконско однесување може да поттикне пошироко чувство дека употребата на сила како средство на национална политика повторно станува прифатлива“, потенцира тој.

А за Европа, тоа би можело да се покаже како проблем.

„Ќе биде тешко да се спротивстави на понатамошна руска агресија или потенцијален кинески експанзионизам ако нема јасни принципи на кои може да се повика, без обвинувања за двојни стандарди и лицемерие“, предупредува Велер.

Овој текст првично е објавен на ДВ на англиски јазик

САД се во војна. Зошто – за тоа претседателот Доналд Трамп и членовите на неговата администрација во меѓувреме изнесоа повеќе причини. Се чини како на секои неколку часа да се појавуваат нови, додека други одеднаш паѓаат во заборав.

„Прво, ги уништуваме способностите на Иран да користи и да произведува ракети“, изјави Трамп во понеделникот. „Второ, ја уништуваме нивната морнарица и веќе потопивме десет бродови. Трето, осигуруваме дека најголемиот спонзор на тероризмот во светот никогаш нема да има нуклеарно оружје“, продолжи тој. И четврто, според претседателот, се спречува поддршката на Иран за неговите посреднички сили во регионот. Тврдењето за морнарицата беше ново, но затоа Трамп веќе не ја претставуваше промената на власта во Иран како цел.

Рубио зборува за израелските подготовки

Неколку часа подоцна, министерот за надворешни работи Марко Рубио наведе уште една причина за вклучувањето на неговата земја во војната: Израел бил на чекор од напад врз Иран, дури и без американска поддршка. „Знаевме дека Израелците ќе дејствуваат. Знаевме дека тоа ќе доведе до напад врз американските трупи. И знаевме: ќе имавме поголеми загуби ако не реагиравме превентивно“, рече тој.

Рубио тоа подетално го образложи на доверлив состанок со осум водечки политичари од двете партии во Конгресот. Мајк Џонсон, републиканец и спикер на Претставничкиот дом, потоа беше уверен: владата и военото раководство постапиле правилно. „Ако не постапевме така – ако претседателот и врховниот командант не постапеше така – тогаш сите подоцна во Конгресот ќе мораа да се правдаат“, рече Џонсон. „Зошто знаеле дека ќе има толку големи загуби – а зошто ништо не направиле за да го спречат тоа?“

Дали опашката го мавта кучето?

Марк Ворнер, сенатор од Демократската партија, пак зборуваше за „аутсорсинг на надворешнополитички одлуки“. Тој нагласи дека е исклучително силен поддржувач на Израел. „Но дали сакам Нетанјаху да ја донесува одлуката кога и каде Израел ќе нападне, а потоа Американците да бидат вовлечени во војна? Мислам дека за тоа треба да се разговара.“

И Бет Санер изрази зачуденост на Си-Ен-Ен. Таа порано беше заменик-директорка на разузнавачките служби. „Многу е интересно што сето ова се темели на претпоставката дека не можеме да го контролираме Израел и дека нашата војна против Иран се заснова на тоа што ќе направи Израел. Со други зборови: дека опашката го мавта кучето.“

Американците не се убедени во војната

Првите анкети покажуваат: претседателот Трамп досега не успеал да го убеди мнозинството од своите сограѓани во оправданоста на оваа војна. Треба повеќе да се потруди, побара демократската сенаторка Џин Шахин по седницата со министерот за надворешни работи. „Слушнавме противречни пораки за тоа која е стратегијата, колку долго ќе трае ова, колку може да ескалира, како ќе излеземе повторно од Иран – и која е крајната цел.“

Автор на текстот: Карстен Кинтоп, АРД

Кога започна нападот?

Првата вест за нападот врз Иран пристигна утрово во 7:15 часот (средноевропско време). Израелскиот министер за одбрана Израел Кац соопшти дека армијата извршила „превентивен удар“ врз Иран за да „елиминира закани“. Истовремено, израелската армија даде тревога за сите граѓани, а апликациите за предупредување ги алармираа корисниците.

Набргу потоа се огласи и американскиот претседател Доналд Трамп и соопшти дека американските вооружени сили започнале голема борбена операција во Иран. Целта, според него, била да се заштити американскиот народ „со елиминирање на непосредната закана од иранскиот режим“, како што изјави во видео објавено на социјалните мрежи. Тој го обвини Иран дека развива ракети со долг дострел кои ги загрозуваат САД и други земји. Сега, според него, ракетите и ракетната индустрија ќе бидат уништени, а морнарицата „избришана“. Трамп предупреди и дека при ирански контранапади може да има и американски жртви: „Тоа често се случува во војна.“

Кои цели беа погодени?

Сѐ уште не е целосно јасно. Прво очевидци јавија дека во центарот на иранската престолнина Техеран имало повеќе експлозии. Луѓето панично бегале. Според иранските државни медиуми, експлозии имало и во други делови од градот. Пред бензинските пумпи се создале долги редици, а многу жители се обиделе да ја напуштат престолнината.

Во центарот на Техеран, меѓу другото, биле нападнати неколку министерства, изјавил владин претставник за агенцијата Ројтерс. Можно е да е нападната и резиденцијата на врховниот лидер на Иран, ајатолахот Али Хамнеи. Иранските државни медиуми јавија за експлозии во тој регион. Не е познато дали резиденцијата била директно нападната и каде се наоѓал Хамнеи во тој момент. Од ирански извори се наведува дека тој претходно бил однесен на безбедно место. Државните медиуми известија дека и претседателот Масуд Пезешкијан е добро. Репортери јавуваат за најмалку два големи столбови чад над престолнината.

Експлозии беа пријавени и во иранските градови Ком, Лурестан, Керманшах, Караџ и Табриз.

Израелскиот радиодифузен сервис јави дека биле таргетирани објекти на исламското раководство и армијата. Нападите биле насочени и кон објекти за „балистички ракети“. Според агенциски извештаи, американските напади врз Иран биле изведени од воздух и море.

Агенцијата Фарс утрово јави за масивни сајбер-напади врз земјата. На удар биле повеќе домашни новински агенции и клучни платформи, кои се соочувале со сериозни прекини. Меѓу нив биле и веб-страниците на новинските агенции Ирна и Исна. Агенцијата Фарс е блиска до Револуционерната гарда. Иран, соседниот Ирак и Израел го затворија својот воздушен простор за цивилни летови.

Дали Иран реагираше на нападот?

Околу два часа по првите вести за нападот врз Иран, од Израел беа пријавени ирански ракетни контранапади. Израелските власти прогласија воздушна тревога. Во северен Израел, според очевидци, се слушнале експлозии.

Иран претходните денови предупредуваше дека ќе возврати во случај на напад. Претседателот на безбедносната комисија, Ебрахим Азизи, утрово изјави: „Ве предупредивме. Сега тргнавте по пат чии последици веќе не се во ваши раце.“

Германската амбасада во Тел Авив ги повика Германците во Израел строго да ги следат упатствата на безбедносните власти. „Останете особено блиску до соодветни засолништа“, напиша германскиот амбасадор Штефен Зајберт на платформата Х.

Иран соопшти дека нападнал четири американски воени бази во регионот – базата Ал-Удеид во Катар, базата Ал-Салем во Кувајт, воздухопловната база Ал-Дафра во Обединетите Арапски Емирати и американската флота во Бахреин.

Катарското министерство за одбрана соопшти дека успешно спречиле низа напади врз нивната територија. Државната новинска агенција во Бахреин го потврди нападот врз снабдувачкиот центар на американската морнарица.

Луфтханза ги откажа сите летови до повеќе дестинации на Блискиот Исток. Воздушниот сообраќај до и од Дубаи ќе биде прекинат во сабота и недела, рече портпарол на компанијата. Летовите до и од Тел Авив, Бејрут и Оман ќе бидат откажани до 7 март.

Дали станува збор и за промена на режимот во Иран?

Ниту Израел ниту САД не оставаат простор за сомнеж во тоа. Трамп им порача на граѓаните на Иран: „Дојде часот на вашата слобода.“ Тој ги повика Револуционерната гарда, иранските вооружени сили и полицијата да го положат оружјето. Во тој случај, им ветува целосен имунитет. Инаку, според него, ќе се соочат со сигурна смрт.

Израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху изутринава изјави дека нападите ќе му овозможат на иранскиот народ „сам да ја преземе контролата врз својата судбина“. Но што ќе произлезе од тоа засега останува нејасно.

Иранската Револуционерна гарда, според информации на иранската државна новинска агенција Фарс, нападнала неколку американски воени бази во Перскиот Залив. Според Фарс, целите се наоѓаат во Кувајт, Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ), Катар и Бахреин.

Иран потгврди и контраудар врз Израел. Прв бран ракети и дронови се насочени кон Израел, јави иранската агенција Тасним, повикувајќи се на информации од Револуционерната гарда.

Иран ги напаѓа сојузниците на САД во регионот на Персискиот Залив

Иран претходно се закани дека ќе се одмазди доколку биде нападнат. Според агенцијата Ројтерс, напади има во неколку соседни земји на Иран.

Се јавува за неколку експлозии во катарскиот главен град Доха, но, како што се вели, ситуацијата е под контрола. „Гласни звуци“ има и во Абу Даби. При воздушен напад врз база на ирачката војска загинало едно лице, соопшти портпарол на базата. Во Кувајт се слушаат сирени. Бахреин, според државната новинска агенција, потврдува дека бил цел на напади. По почетокот на американско-израелските напади врз Иран, силни експлозии се слушнати во главниот град на Саудиска Арабија, Ријад, јавува агенцијата АФП.

Израел, според сопствени наводи, започнал превентивен напад врз Иран. Израелскиот министер за одбрана Израел Кац соопшти дека целта е да се отстранат заканите за државата Израел. Како што јавува израелскиот радиодифузен сервис, воените сили таргетираат објекти на исламското раководство и на армијата.

Според иранските државни медиуми, во центарот на Техеран биле слушнати неколку експлозии и се гледале два столба густ чад. Иранската новинска агенција Исна објави дека еден од столбовите чад се гледал во близина на кварт во центарот на градот каде што се наоѓа резиденцијата на врховниот верски водач на Иран, ајатолахот Али Хамнеи, како и претседателската канцеларија.

Според ирански официјални информации, Хамнеи не се наоѓа во Техеран, туку бил пренесен на безбедна локација.

Во Техеран има долги редици на бензинските пумпи, а голем број луѓе го напуштаат градот, велат очевидци за новинската агенција Ројтерс.

Владата во Техеран реагира со нова закана

Иранската влада одговори на нападот со остри зборови. „Ве предупредивме. Сега тргнавте по пат чиј исход повеќе не е во ваши раце“, изјави претседателот на Комисијата за безбедност, Ебрахим Азизи.

Претседателот на Иран, Масуд Пезешкијан, претходно се закани со „сеопфатна војна“ доколку Хамнеи биде нападнат.

Напад само два дена по последната рунда преговори

Во Израел е вклучена воздушна тревога за населението да се предупреди од можен одмазднички напад од Иран, соопшти израелската војска. Израелскиот воздушен простор е затворен за цивилен воздушен сообраќај. Во целата земја е прогласена вонредна состојба.

Цивилната заштита објави и нови упатства за граѓаните. Во целата земја треба да се одвиваат само неопходни активности. Училиштата и другите образовни институции засега остануваат затворени. Треба да се избегнуваат големи собири. Исклучок е секторот за витално снабдување. Новите мерки засега треба да важат до понеделник навечер.

Израел минатата година водеше војна против Иран. Новиот напад доаѓа само два дена по уште една рунда преговори меѓу САД и Иран за контроверзната нуклеарна програма на Исламската Република. На разговорите во Женева не беше постигнат пробив.

САД се вклучени во нападот

Според американскиот претседател Доналд Трамп, САД се вклучени во воениот напад врз Иран. Тој соопшти дека американските вооружени сили започнале голема борбена операција во Иран.

Владата во Вашингтон сака да спречи раководството во Техеран да дојде до нуклеарно оружје. Иранската влада неодамна покажа подготвеност да ја ограничи својата нуклеарна програма, но за возврат бара укинување на строгите економски санкции. САД се најважниот сојузник на Израел.

„Нетфликс“ се повлекува од тешката борба за преземање на американскиот медиумски конгломерат „Ворнер Брос.Дискавери“. Стриминг-сервисот соопшти дека нема дополнително да ја зголеми својата понуда. Како што се вели, последната подобрена понуда од „Парамаунт“ не била веќе „финансиски атрактивна“.

Претходно, „Ворнер Брос.Дискавери“ (ВБД) формално ја оцени новата понуда од „Парамаунт“ како „супериорна“. Без противпонуда од „Нетфликс“, патот за преземање од страна на „Парамаунт“ веројатно е отворен.

„Парамаунт“ ја зголеми и онака огромната понуда за „Ворнер“

„Парамаунт“ сега нуди 31 долар по акција – претходно беа 30 долари. Вкупната понуда изнесува околу 110 милијарди долари. „Нетфликс“ последно понуди речиси 83 милијарди долари за филмското студио и стриминг-бизнисот. Телевизиските канали требаше да бидат издвоени во посебна компанија.

„Парамаунт“, пак, сака да ја преземе целата ВБД-група – вклучително и ТВ-каналите како Си-Ен-Ен. Дополнително, компанијата вети дека ќе ја преземе можната казнена клаузула од постојниот договор меѓу „Ворнер“ и „Нетфликс“.

„Нетфликс“: „Убаво да се има“, не „Мора да се има“

Ко-шефовите на „Нетфликс“, Тед Сарандос и Грег Питерс, истакнаа дека дејствувале дисциплинирано. За да се израмнат со последната понуда на „Парамаунт“, „Нетфликс“ би морал значително да наддава. „Оваа трансакција отсекогаш беше ‘убаво да се има’ по соодветна цена, а не ‘мора да се има’ по секоја цена“, објаснија тие.

„Нетфликс“ најави дека ќе продолжи да инвестира во сопствени филмови, серии и забава. Исто така ќе биде повторно активирана програмата за откуп на акции. Акцијата на „Нетфликс“ значително порасна по затворањето на берзата.

Политичка димензија околу Си-Ен-Ен

Договорот има и политичка компонента. „Парамаунт“ минатата година беше преземен од семејството на технолошкиот милијардер Лари Елисон, кој е познат како поддржувач на американскиот претседател Доналд Трамп.Редакцијата за вести на Си-Би-Ес – телевизиски канал во сопственост на „Парамаунт“ – по преземањето од Елисонови делумно зазеде попријателски тон кон администрацијата на Трамп.

Набљудувачите стравуваат дека преземањето на „Ворнер Брос.Дискавери“ би можело да влијае врз насоката на вести на Си-Ен-Ен, кој досега често критички известуваше за Доналд Трамп. Критичарите на Трамп во САД предупредуваат дека Си-Ен-Ен под капата на „Парамаунт“ би можел да ја загуби својата уредничка независност.

Православните верници од денеска започнуваат со Велигденскиот пост што ќе трае шест недели до празникот Воскресение Христово – Велигден. Велигденскиот пост е најстрогиот пост на Црквата. Тој трае седум недели или 48 дена. Годинава (2026) велигденскиот пост трае од 23 февруари до 11 април.

Велигденскиот пост започнал од две причини и со две цели: да се подготват оние што требало да бидат крстени на Велигден, а кои во текот на постот биле поучувани во верата и во христијанскиот живот и биле огласени за крштение, а крстените да се подготват за Велигден – за Воскресението Христово, за празникот што претставува основа на верата.

Постот како лек и за телото и за душата

Велигденскиот пост е најстрогата форма на постење. Има неколку празвила кон кои верниците треба да се придржуваат за време на постот.

Во Велигденскиот пост не се прават свадби, ниту се дозволува венчавање. Телесниот пост значи воздржување од месо, млеко, јајца и производи со нив, односно од сè што содржи месо, млеко и јајца, а во одредените денови, воздржување и од масло и од вино. Храната во овој период е доминантно од растително потекло.

Иако, само во сабота и недела е дозволена храна со масло (зејтин), а во другите денови без масло, сепак, има и ублажување на постот, кога е тоа потребно. Ако е човекот болен, слаб и немоќен, може да добие благослов, да пости со зејтин, млеко и риба. Тоа се однесува и на малите деца до 7 години, но и на длабоката старост, како и за луѓето во посебни услови и состојби, како што се болестите, затворите, армијата, војните, бремените, леунките, доилките, патниците и сл.

Во таквите случаи постот може да се ублажи. Благословот за тоа се добива од православен свештенослужител. Од постот не се ослободува, туку тој се олеснува. Никако не се допушта да се јаде месо за време на пост.

Пост и диета

При определувањето на телесниот пост треба многу да се внимава. Постот не е диета. Неговата цел и задача е друга. Не се пости за да се слабее, туку за да се зајакне духот и за да се претпочита духовното над телесното. Но, се разбира, тоа воздржување во текот на постот може да придонесе и за зацврстување на волјата и за решеноста да се храниме поумерено и поздраво.

Добро е да се користи разновидна храна и за време на постот.

Голема зимска бура со снег и студ се приближува кон североистокот на САД. Засегнати се околу 40 милиони американски граѓани во густо населените области долж источниот брег - од Вирџинија на југ до Мејн на север. Меѓу нив се и метрополите Њујорк, Вашингтон, Филаделфија и Бостон. Во некои региони може да паднат повеќе од 50 сантиметри нов снег.

Седум сојузни држави прогласија вонредна состојба. Голем број летови веќе се откажани, училиштата и јавните установи остануваат затворени. Во Њу Џерси, на пример, е издадена предупредување за снежна бура. Гувернерката Мики Шерил ги повика граѓаните да се снабдат со резерви и да не излегуваат на улица за време на бурата.

И во соседната држава Њујорк, градоначалникот на Њујорк, Зохран Мамдани, предупреди од големи снежни врнежи. Ова е првата снежна бура од 2016 година, рече Мамдани. Милионскиот град мобилизира дополнителни екипи и механизација за чистење. Градоначалникот најави и дека до понеделник напладне по локално време, улиците, автопатиштата и мостовите во градското подрачје ќе бидат затворени за сообраќај. Забраната за возење важи за автомобили, камиони, мопеди и електрични велосипеди.

Рекорди на студ и најголеми снежни врнежи

Зимската бура на почетокот на февруари донесе снег, оркански ветрови, поплави и опасен студ на југоистокот на САД. Во сојузната држава Северна Каролина локално наврнаа количества снег кои се меѓу највисоките откако се врши мерење. Во Флорида, метеоролозите пријавија нови рекорди на студ за месец февруари: температурите на места паднаа значително под нулата. Такви вредности таму последен пат биле измерени кон крајот на 1980-тите, соопшти метеоролошката служба.

Интензивниот зимски бран предизвика сериозни нарушувања на авионскиот и копнениот сообраќај во Германија и Австрија. Аеродромите во Минхен и Виена од утринските часови се соочуваат со големи проблеми поради обилниот снег, што доведе до масовни откажувања и доцнења на летови.

Според информациите објавени на официјалната страница на Минхенскиот аеродром, сите полетувања и слетувања се со значителни доцнења, а дел од нив се целосно откажани. Веќе во четвртокот биле анулирани 100 летови, а до петочното утро биле евидентирани уште околу 50 нови откажувања, соопшти портпарол на аеродромот.

Аеродромот во Виена го прекина работењето — откажани околу 150 летови

Ситуацијата во Виена е уште покритична. Поради неколкучасовниот силен снег, аеродромот беше приморан привремено целосно да го прекине работењето. Според информациите од властите, најмалку 150 летови се откажани, а нормализација на сообраќајот се очекува дури околу пладне, и тоа со ограничен обем. Доцнењата, како што предупредуваат од аеродромот, ќе продолжат во текот на целиот ден.

Во текот на ноќта на пистите се собрани околу 20 сантиметри свеж снег. Од четврток вечерта зимската служба работела непрекинато, при што биле отстранети околу 15.000 тони снег — односно околу 1.000 камионски товари, соопштија надлежните служби.

Проблеми и на патиштата во Баварија и Австрија

Покрај авионскиот сообраќај, зимските услови предизвикаа и големи проблеми на патиштата во Германија. Во Баварија се регистрирани бројни сообраќајни несреќи, особено во областите Горна Баварија и Швабија, каде што полицијата имала зголемен број интервенции. Сериозна е ситуацијата и во Австрија, каде меѓу другото во тиролската долина Летал, во општината Бах, лавина затрупала автобус што превезувал единаесет патници. За среќа никој не е повреден, но шокот бил голем.

Во карневалските упоришта во Германија започнаа годинашните поворки за Розенмонтаг. Најголемата поворка во Германија, седум километарскиот „Цох“ во Келн, тргна во 10 часот, нешто подоцна тие во Мајнц и Диселдорф.

Со своите политички сатирични коли, шегобијците и маскарите се потсмеваат на Трамп и Путин, но и на сојузниот канцелар Фридрих Мерц, АфД и режимот во Иран.

Во Диселдорф, процесот против скулпторот Жак Тили е тема на една од колите. На неа, рускиот претседател Владимир Путин го прободува симболот на сатирата, палјачо, со меч. Карневалската фигура од Диселдорф, пак, го удира Путин — облечен во воена облека — по главата со карневалска палка.

Во Москва моментално се води процес против диселдорфскиот креатор на коли поради навреда на руските државни органи. Тили не учествува во процесот.

Во Диселдорф, рускиот претседател се појавува и на уште две сатирични карневалски коли: еднаш како пилот на дронот на АфД, кој има глава од партиската шефица Алис Вајдел. Друга карикатура прикажува како Путин, заедно со американскиот претседател Доналд Трамп, ја голта исплашената Европа.

Протестите на народот во Иран против режимот на ајатоласите се исто така тема: во Диселдорф, на платформата е прикажан мула во распаѓање со капки крв што му капат од устата.

Карневалските веселници во Келн го прикажуваат политичарот и верски водач Али Хамнеи како ги проголтува демонстрантите и предизвикува крвопролевање.

Но, германската политика е исто така цел на карневалските паради: на пример, во Диселдорф, канцеларот Фридрих Мерц (ЦДУ) вози диносаурус со мотор со внатрешно согорување заедно со баварскиот покраински премиер Маркус Зедер (ЦСУ).

Иако повеќето деца во унгарските домови за згрижување се од ромско потекло, многу потенцијални посвојувачи во земјата сѐ уште одбиваат да посвојат деца Роми. Семејството Ловаш е меѓу ретките што направиле поинаков избор.

„Ако ни предложеа Ромско момче — тоа ќе беше нашиот син“

Каталин и Андраш Ловаш веќе имаа три биолошки ќерки кога решиле да посвојат. Посакувале син и не им било важно потеклото на детето, единствено сакале да биде здраво.

Кога им бил предложен Марк, момче од ромско потекло, тие го прифатиле тоа како нешто сосема природно. Каталин објаснува:

„Тоа го прифативме како нешто сосема природно: ако ни предложеа Ромско момче, тогаш тоа ќе беше нашиот Ромски син.“

Андраш додава дека шансите да им биде предложено ромско дете биле огромни:

„Практично шансите беа околу 80–90%. И токму тоа се случи.“

Марк денес има шест години. Мајка му и сестра му го земаат од градинка, а тој сосема јасно знае дека сестра му е биолошко дете на мајка му, а тој е посвоен, нешто за што семејството отворено разговара од првиот ден.

Биолошкото семејство на Марк било толку сиромашно што тој бил згрижен веднаш по раѓањето. Но дома, родителите се трудат да му дадат позитивна слика за неговиот идентитет.

Каталин вели: „Нагласуваме позитивни работи — во што Ромите се добри и кои се нивните таленти.“ Андраш додава:
„Особено ми е важно тој да биде горд на тоа, или барем да мисли позитивно за фактот дека е Ром.“

„Се урна мојот свет“ — кога сопственото потекло станува тајна

Приказната на Ева е сосема поинаква. Таа е посвоена во 1990-тите и дури на десет години дознала дека потекнува од Роми мајка.

Еден ден, во нејзиното посвојувачко семејство, се појавило прашање за потеклото — и ѝ било кажано сосема неформално:

„Просто ми рекоа дека сум Ромка. Мојот свет се урна. Општеството има негативен став кон Ромите. Затоа го доживеав тоа како срам.“

Стравувајќи од дискриминација, Ева и денес го крие своето потекло. Само двајца блиски роднини знаат. Од сите други, таа тоа го крие од страв дека ќе биде навредувана, нападната или продолжена.

„Не сакам да бидам нападната, да го повредат моето семејство или да бидам навредувана. За сега не сакам ништо да сменам.“

На прашањето зошто, таа кратко одговара:

„Се штитам себеси.“

„Не посвојувате Циганче?“ — предрасуди кои се менуваат тешко

Жужана Секељ, психолог во организацијата „Мозешкорб“, која им помага на посвојувачки семејства, вели дека предрасудите кон Ромите во Унгарија се длабоко вкоренети.

Таа споделува случај кога парот првично не навел никакви ограничувања за етничкото потекло на детето. Но во зградата каде што живееле, соседите им рекле:

„Ах, убаво, ќе има другарче. Но не посвојувате Циганче?“

По ова, парот ги сменил условите и ги исклучил Роми деца.

„Ако некој има резерви — подобро да не посвојува“

Каталин и Андраш велат дека досега не се соочиле со предрасуди. Но сметаат дека искреноста е клуч.

Андраш е категоричен: „Ако некој сфати дека има внатрешни резерви околу посвојување Ромско дете, подобро е да не посвојува, затоа што ова може да се прави само од срце.“

Во Унгарија има повеќе деца кои чекаат посвојување отколку семејства подготвени да посвојат — а најголем дел од тие деца се Роми.

Експертите очекуваат дека, поради тоа, апликантите и понатаму ќе наведуваат специфични желби за етничкото потекло на детето.

„Г-дине Вотсон, дојдете тука, сакам да разговарам со вас.“

Со овие зборови Александар Греам Бел ја револуционизираше комуникацијата. Тоа беа првите зборови што биле разбирливо пренесени на далечина – првиот телефонски повик. На 14 февруари 1876 година, Бел поднесе патент за својот изум и со тоа го означи подемот на говорната комуникација како најважна форма на меѓучовечко поврзување.

Комуникацијата на далечина во реално време ги воодушевила оние што првпат ја доживеале. „Чудесен изум“, напиша весникот Wichita City Eagle од Канзас во 1877 година. Тие опишаа како публиката возбудено аплаудирала за време на демонстрацијата на телефонот.

Многу начини на комуникација, нови преференции

Иако требало да поминат уште неколку децении пред телефонот да стане дел од секојдневниот живот, денес е полесно од кога било да се јавите некому. Благодарение на мобилните телефони, може да се разговара и додека се шета, вози автомобил или дури и кога сме во тоалет – речиси и да нема ограничувања кога и каде можеме да телефонираме. Па сепак, за многумина тоа веќе не е омилениот начин на комуникација како што некогаш бил.

Од мејлови, преку обични СМС-пораки, до апликации за пораки од трети понудувачи и социјални мрежи - начините на комуникација се намножија, а преференциите очигледно се менуваат – сè повеќе се претпочитаат текстуални пораки и размена на пораки.

Според меѓународната анкета на YouGov од декември 2023 година, текстуалните пораки се најпопуларниот метод за лична комуникација. 40 проценти од испитаниците изјавиле дека ги сметаат за свој прв избор. На второ место се мобилните телефонски разговори со 29 проценти, додека разговорите преку фиксна линија изнесуваат само 3 проценти.

Овие преференции изгледа се делат долж генерациски линии: помладите се оддалечуваат од телефонот како нивен прв избор за комуникација. Истата анкета покажа дека највисоката преференција за текстуални пораки е кај испитаниците на возраст од 18 до 24 години, додека највисоката преференција за телефонски разговори — и мобилни и фиксни — е кај испитаниците на возраст од 55 години и постари.

„Нема генерација“

Оваа наклонетост кон писмените пораки доведе до тоа генерацијата Z (а понекогаш и милениумците) да биде нарекувана „нема генерација“.

„Особено помладите се навикнати голем дел од нашата комуникација да се одвива преку текстуални или гласовни пораки,“ објаснува Леа Уц, млада „милениумка“. Таа го води германскиот поткаст „Telephobia“, во кој им помага на луѓе од сите возрасти да водат особено тешки и емотивни телефонски разговори.

Младите пораснаа со поинакви форми на комуникација. Навикнати се да размислуваат за изборот на зборови и емоџиња, да бришат или уредуваат веќе испратени пораки и сами да одлучат кога ќе ја прочитаат или дури ќе ја примат пораката од друг човек.

„Луѓето кои пораснаа со ваков тип комуникација го имаат тоа многу поинаку внатрешно усвоено од постарите лица,“ вели Уц во разговор за ДВ.

За младите, ненадеен повик може да изгледа дури и како невоспитаност, како себично зафаќање на времето на оној што се повикува. Тоа можеби е причината зошто една британска анкета на Uswitch од април 2024 година покажа дека 68 проценти од лицата на возраст од 18 до 34 години претпочитаат однапред договорени телефонски повици.

„Кога испраќате текстуална порака, повеќе го пренесувате чувството: ‘Можеш да одговориш кога тебе ти одговара, не сакам да те вознемирувам, можеби сега не ти е згодно’“, објаснува Уц.

Непријатен повик?

Но, иако постарите луѓе повеќе имаат тенденција да остваруваат телефонски повици, тие сепак однапред може да се чувствуваат нелагодно при самата помисла на тоа.

Амит Кумар е вонреден професор по маркетинг, психологија и неврологија на Универзитетот во Делавер. Тој истражува какви очекувања имаат луѓето од телефонските разговори и како разговорот навистина се одвива во споредба со тие очекувања.

Во повеќе студии открил дека луѓето очекуваат дека телефонските разговори ќе бидат понепријатни од текстуалните пораки. И тоа важи за луѓе од сите генерации.

„Нашите сознанија укажуваат дека нема значајни разлики во однос на возраста на испитаниците,“ изјави тој за ДВ. Сепак, потребни се дополнителни истражувања што би се занимавале конкретно со прашањето на возраста.

За важни прилики, телефонскиот повик сè уште е омилен

И покрај оваа нелагодност, луѓето — вклучително и младите — сè уште сакаат за одредени работи да бидат информирани по телефон. Анкетата на USwitch покажа дека 53 проценти од испитаниците на возраст од 18 до 24 години би се почувствувале навредени доколку не добијат телефонски повик по повод радосни или важни настани, како свршувачка или раѓање.

Но, може да станува збор и за тешки теми за кои луѓето би сакале да разговараат по телефон, наместо преку пораки — откако ќе ги надминат своите резерви кон телефонските разговори.

Протагонистите во подкастот на Леа Уц остваруваат повици за многу интимни и лични прашања: од соочување со насилник од нивното детство, преку разговори со одамна изгубени членови на семејството, до контактирање со возач кој предизвикал тежок сообраќаен инцидент. „Мислам дека повикувачите често добро знаат дека ова не е нешто што, на пример, може да се расчисти во чет“, вели таа.

За Уц, телефонскиот повик е „sweet spot“ (се употребува во преносна смисла за оптимална сфера или оптимална точка) помеѓу емоционална поврзаност и безбедна дистанца. „Тоа е многу личен контакт, но во исто време емоционално не е толку обврзувачки како средба во живо.“

Гласот како поврзувачки елемент

А кога станува збор за градење односи, телефонскиот разговор нуди повеќе од текстуалната комуникација. „Откривме дека луѓето навистина создаваат многу посилни врски кога комуницираат преку телефон“, вели Кумар, повикувајќи се на своите студии.

Луѓето, всушност, не доживуваат телефонски разговор како понепријатен од текстуалната комуникација. „Тоа само се замислува дека е така. Мислиме дека ќе биде некако чудно да се зборува со некого по телефон“, објаснува тој. „Но, кога навистина ќе разговарате со некого со глас, се чувствувате посилно поврзани.“

Интересно е што Кумаровите истражувања покажале дека видео-повиците не создаваат посилни врски од гласовните повици. Значи, поврзувачката сила и понатаму лежи — во гласот.

Овој текст првично е објавен на ДВ на германски јазик

По вооружениот напад во училиште во западна Канада, при кој беа убиени девет лица, полицијата ја идентификуваше напаѓачката како 18-годишна жителка на малата заедница Тамблер Риџ во провинцијата Британска Колумбија. Според надлежните органи, младата жена била претходно позната на полицијата поради сериозни психички проблеми, но мотивот за крвавиот напад засега останува непознат.

Инцидентот се смета за една од најтешките насилни трагедии во поновата историја на Канада. Бројот на жртвите беше коригиран на девет, откако првично беше објавено дека се убиени десет лица.

Трагедијата започнала во семејниот дом

Според истражителите, во вторникот (по локално време) 18-годишната девојка најпрво ја застрелала својата 39-годишна мајка и 11-годишниот посинок во домот каде живееле заедно. Потоа со автомобил се упатила кон локалното училиште.

Таму ја убила 39-годишната наставничка и пет ученици – три девојчиња на возраст од 12 години и двајца ученици на возраст од 12 и 13 години. По нападот, напаѓачката си го одзела животот. Полицијата засега нема индиции дека била вмешана друга личност и случајот го третира како самостојно дело.

Во изминатите години, полициски службеници повеќепати биле повикувани во домот на семејството поради психички кризи кај истата личност, изјави Двејн Мекдоналд од Кралската канадска коњичка полиција (RCMP). Надлежните дополнително наведоа дека осомничената била родена како машко, но последните шест години живеела и се идентификувала како жена.

Реакции: национална жалост и шок

Премиерот Марк Карни нареди знамињата на сите владини институции да бидат спуштени на половина копје во следните седум дена. „Ќе го пребродиме ова. Ќе научиме од оваа трагедија“, изјави видливо потресениот Карни, кој во меѓувреме ја откажа планираната европска турнеја.

Британскиот крал Чарлс, кој е државен поглавар на Канада, во својата порака изрази „длабока тага и шок“.

Настанот потсети на други масовни напади што вообичаено се поврзуваат со САД. Во април 2020 година, маж маскиран како полициски службеник уби 22 лица во Нов Шкотланд. Во декември 1989 година, при напад во колеџ во Монтреал, вооружен напаѓач уби 14 студентки.

Иако Канада има построги закони за оружје отколку САД, приватно поседување огнено оружје е дозволено со соодветна лиценца.