DW

Европската Унија ја „запечати" забраната за увоз на руски природен гас почнувајќи од есен следната година. Одговорните министри на земјите-членки на ЕУ дадоа конечно одобрение во Брисел за планот, според кој најдоцна до 1 ноември 2027 година не смее да се увезува повеќе гас од Русија.

Според претседателката на Европската Комисија, Урсула фон дер Лајен, целта е празнење на воената каса на рускиот претседател Владимир Путин. Пред агресорската војна против Украина, Русија обезбедуваше повеќе од 40 проценти од гасот што се троши во Европската Унија. Според најновите податоци, овој удел падна на под 20 проценти во 2025 година.

Унгарија и Словачка гласаа против одлуката, наведувајќи ја нивната зависност од руските енергенси. И покрај војната во Украина, владите во Будимпешта и Братислава продолжуваат да одржуваат блиски врски со Москва. Кабинетот на унгарскиот премиер Виктор Орбан објави дека ќе поднесе тужба против забраната за увоз пред Европскиот суд на правдата (ЕСП).

Одлуката беше донесена бидејќи бараше само квалификувано мнозинство од земјите-членки и затоа не можеше да биде блокирана со вето од поединечни земји-членки на ЕУ. Преговарачите ја изработија сега правно обврзувачката регулатива во декември. Членовите на Европскиот парламент веќе ја одобрија.

Планот на ЕУ предвидува, како прв чекор, забрана за склучување нови договори за гас со Русија. Оваа забрана ќе стапи на сила веќе на пролет 2026 година.

Краткорочните договори, кои полесно се раскинуваат, исто така треба да завршат оваа година: на 25 април 2026 година, за рускиот течен природен гас (ЛНГ) и на 17 јуни за гасот преку гасовод.

За постојните подолгорочни договори важат подолги преодни фази. За течен природен гас (ЛНГ), крајниот рок е 1 јануари 2027 година. Снабдувањето со гас преку гасовод треба постепено да се прекине до 30 септември 2027 година. Сепак, можно е едномесечно продолжување доколку земјите-членки на ЕУ се соочат со тешкотии при полнењето на своите складишта за гас со испораки од други извори пред зимата 2027/28 година.

Во Германија, ова веројатно значи дека (повторното) пуштање во употреба на гасоводите „Северен тек“ дефинитивно е исклучено. Унгарија и Словачка, од друга страна, можат да продолжат да увезуваат големи количини гас од Русија барем во следните две години.

Меѓутоа, постои и клаузула за итни случаи. Доколку земја-членка на ЕУ прогласи енергетска криза, таа може да побара привремено ослободување од забраната за увоз од Европската комисија. Ова би овозможило гасот повторно да тече од Русија привремено преку краткорочни договори. Комисијата треба да одобри такво ослободување само ако е „строго неопходно“.

Македонските превозници заедно со нивните колеги од Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора денеска напладне координирано почнуваат протест со блокада на граничните премини за влез и излез на товарни возила, во надеж дека ќе се надмине проблемот со евиденција за престој на возачите во Шенген зоната. Причина за протестот e ЕЕС системот (EES, Entry/Exit System) на ЕУ, но и досегашниот проблем со ограничувањето на престојот на возачите на 90 дена во рамки на 180 дена во Шенген зоната, што превозниците го гледаат како директна закана за правото на работа.

Доколку не се реши проблемот, превозниците стравуваат од сериозно нарушување на синџирите на снабдување, загуби кои се мерат во милиони тони стока, директен удар врз економијата, индустријата, трговијата - накусо, дестабилизација на севкупниот економски систем кој над 90% се потпира на патниот транспорт.

Според регионални проценки, последиците ќе бидат мерливи: во синџирите на снабдување може да бидат загрозени најмалку 1 милион тони стока, што во пракса значи 1 милион проблеми за економијата - доцнења, раскинување на договори, казни, недостиг и прекини во производството, во трговијата и во синџирите на снабдување, што нема да влијае само на транспортниот сектор, туку на целата економија на секоја од споменатите земји.

Патничкиот сообраќај не е засегнат

Домашната Асоцијација Макам-транс соопшти дека во Македонија ќе бидат блокирани граничните премини Деве Баир, Делчево, Ново Село, Дојран, Богородица, Меџитлија, Ќафасан, Блаце, Блато и Стење, но само во делот за товарен сообраќај. Патничкиот сообраќај непречено ќе се одвива. Протестот ќе започне во 12 часот за излез од државата, а за влез во државата ќе почне во 24 часот, со цел сите домашни превозници кои се враќаат дома да можат да стигнат до своите бази.

„Блокадата може да трае еден ден, доколку има соодветен одговор од Европска Унија до надлежните органи на четирите држави. Доколку нема одговор предвидено е блокадата да трае 7 дена како просечен период за извршување на превоз на стока во еден циклус“, велат од Макам-транс.

Во согласност со здруженијата од Србија, БиХ и Црна Гора дозволено е да се пропуштаат товарни возила кои превезуваат лекови, жива стока, муниција и експлозив.

Николоски: Ова е огромен проблем

Кај транспортните здруженија постоеше надеж дека ова прашање ќе се реши до 15-ти јануари, но откако тоа не се случи - решија да протестираат со блокада на граничните премини. За потенцијалните последици врз бизнисот предупреди и претседателот на Стопанската комора, Бранко Азески.

„Очекуваме од понеделник реакциите да се прошират во сите земји кои се погодени од ова. Не очекувам брзо решение, но очекувам повлекување на одлуката“, изјави Азески.

Вицепремиерот и министер за транспорт, Александар Николоски, посочува дека станува збор за многу тежок проблем.

„Проблем е што ова правило (ЕЕС) се воведува и за професионалните возачи, од причина што ЕУ не може да најде друга легална форма која ќе го регулира нивниот статус, а од друга страна во изминатата година не се потрудија да најдат решение за проблемот (...) Се работи за огромен економски проблем кој може целосно да ја колабира македонската и регионалната економија, со оглед дека нашите економии се мали и главно се ориентирани кон извоз. Доколку не можат да ја извезат својата стока, тогаш навистина запира економската активност. Од друга страна, ако им поскапи превозот 3 до 4 пати, ќе станат неконкурентни на европскиот пазар“, рече тој во гостување на Радио Лидер.

Разговори има, решение - не

Николоски имал разговори на таа тема во Брисел, но како што изјави, не наишол на разбирање.

„Не размислуваат дека компаниите кои оперираат во регионот се најчесто во сопственост на лица од земји-членки на ЕУ и дека најчесто се добавувачи на финални производи, кои што се произведуваат во земји членки на ЕУ. И не размислуваат дека ова може да го блокира целиот синџир на снабдување во рамки на големи земји членки на ЕУ“, предупреди Николоски.

Одговорот што најчесто го давале од ЕУ, а го повторил и портпаролот на ЕК, е дека нема промени, бидејќи и досега возачите можеле да останат во рамки на Шенген зоната 90 дена во рамки на 180.

„Да, но ние не зборуваме за туристи. Нема тие да одат во Венција кафе да пијат, туку зборуваме за луѓе кои работат“, вели Николоски.

Проблем е што возачите во текот на нивната работа честопати се соочуваат и со непредвидени услови - блокади или затворени патишта од разни причини - работа на патиштата, снегови, несреќи, одрони - нешто што им одзема голем дел од времето, па не можат точно до ден да го испланираат или однапред да го пресметаат времето за дозволен престој. А доколку го пречекорат - се соочуваат со последици и за нив и за стоката што ја превезуваат.

Ниту се туристи, ниту мигранти

Како илустрација на овој проблем, од Конзорциумот „Логистика“ во БиХ, го опишаа третманот на професионалните возачи во БиХ: досега биле евидентирани 100 присилно вратени професионални возачи од земјите на ЕУ, а 47 останале без работа поради проблеми со престојот.

„Ги третираат како мигранти, не уважувајќи дека тоа се вработени лица со лиценци и договори“, посочи главниот координатор на „Логистика“, Велибор Пеулиќ.

Тој предупредува дека регионот денеска ќе доживее сериозен застој поради проблемите со престојот на професионалните возачи во Шенген зоната. Клучните барања на превозниците се: ослободување на професионалните возачи од правилото „90 дена во рамки на 180 дена“; признавање на статусот на работници а не како туристи или мигранти при преминување на границата; и итна реакција на Европската комисија на апелите од балканските земји".

„Ако Европската комисија се залага за еднаквост и елиминирање на дискриминацијата, тогаш прашањето за статусот на професионалните возачи не може и не смее да се поврзува со ЕЕС“, велат од Конзорциумот „Логистика".

Оттаму повторуваат дека професионалните возачи не се туристи, туку носители на економскиот систем и основен столб на синџирите на снабдување, но исто така дека не се ни азиланти и дека не претставуваат миграциски или безбедносен ризик: напротив, секој возач има договор за работа, уредно е пријавен и регистриран во матичната земја, со целосна даночна и социјална евиденција.

Привремени гаранции

Претседателот на Здружението на превозници на Србија, Неџо Мандиќ, во отворено писмо до претставниците на земјите потписнички на Шенгенскиот договор, побарал решение: доколку ЕК и членките на Шенгенскиот договор имаат добра волја и намера да го решат проблемот, до усвојувањето на нови правила или исклучок од постојните - да дадат гаранции.

Имено, тој се залага за гаранција, според која, на професионален возач од Западен Балкан нема да му биде спречен влез во Шенген зоната со камион доколку има исправни лични документи, вози камион на работодавач кој го пријавил како професионален возач во Министерството за транспорт, ги има потребните меѓународни дозволи разменети според билатерални договори со европските земји, има исправна документација за возилото и стоката и не му бил забрануван влез во Шенген зоната.

Повик за поддршка и солидарност

Од Макам-транс очекуваат 370 влечни возила и над 400 лица да учествуваат во денешните блокади на граничните премини во Македонија. Оттаму ги охрабрија сите превозници да покажат солидарност, а граѓаните и деловните субјекти кои директно или индиректно работат во, или со транспортната индустрија, да дадат поддршка на протестот, во надеж за побрзо решавање на проблемот со правото за работа на професионалните возачи во Шенген зоната. МВР најави дека во согласност со законските надлежности, ќе преземе соодветни мерки и активности за одржување на јавниот ред и мир, како и за обезбедување на безбеден и непречен сообраќај на патничките возила, автобусите и возилата кои превезуваат лекови, жива стока, опасни материи и други приоритетни пратки.

Инвеститорите, поради непредвидливоста на политиката на претседателот на САД, Доналд Трамп, се поттикнати да бегаат кон злато и сребро.

Со растечката побарувачка, цената на златото во неделата за првпат ја достигна границата од 5000 долари. Една унца злато се тргуваше по 5026 долари (4237 евра), додека цената на една унца сребро уште во петокот се искачи над 102 долари.

Во јануари 2024 година, цената на една унца злато изнесуваше нешто над 2000 долари. Оттогаш, цената постојано расте поради политички кризи, особено поради непредвидливата политика на американскиот претседател. Инвеститорите се „воздржани“ да го „напуштат“ благородниот метал „доколку Доналд Трамп се разбуди со нова контроверзна идеја“, објаснува аналитичарот Ден Коутсворт од АЈ Бел.

Покрај тоа, според аналитичарот Стивен Инес, присутна е и несигурноста околу независноста на Американската централна банка, Федералните резерви. Американското правосудство покрена истрага против шефот на ФЕД, Џером Пауел. Иако официјално станува збор за зголемени трошоци при обновата на седиштето на ФЕД во Вашингтон, самиот Пауел смета дека вистинската причина е тоа што тој не попушта пред барањата на Трамп за поизразени намалувања на каматните стапки. Воопшто земено, инвеститорите се заштитуваат со злато и сребро и од инфлацијата и од државниот долг.

Последиците од зимската бура во САД стануваат сè посериозни. Повеќе од еден милион домаќинства доживуваат прекини во снабдувањето со електрична енергија, покажува веб-страницата за преглед poweroutage.us, која собира податоци од добавувачите на енергија. Во државата Тенеси се погодени повеќе од 330.000 домаќинства, во Мисисипи повеќе од 170.000, во Луизијана повеќе од 140.000 и во Тексас повеќе од 90.000. Според добавувачите на електрична енергија, прекините во снабдувањето со електрична енергија би можеле да траат со недели поради „катастрофалната“ штета.

Во Нешвил и околината, пријавени се слоеви мраз со дебелина од најмалку еден сантиметар, а мразулци виселе од столбовите за електрична енергија. Гранките се кршеле под нивната тежина и паѓале врз монтерите.

Властите во најмалку 20 сојузни држави прогласија вонредна состојба. Според веб-страницата flightaware.com, околу 11.000 летови се откажани, а повеќе од 12.000 се одложени во неделата. Меѓу најголемите погодени центри се Филаделфија, Вашингтон и Њујорк.

НБА откажа два кошаркарски натпревари закажани за недела: домашниот натпревар на Мемфис Гризлис против Денвер Нагетс и натпреварот на Милвоки Бакс против Далас Маверикс.

Две лица во регионот Кадо Париш во Луизијана починале од хипотермија, според локалните здравствени власти.

Властите ги повикаа луѓето да останат дома. За северните држави во наредните денови се прогнозираат температури опасни по живот, дури и до минус 45 степени Целзиусови. Се очекува снегот и лапавицата да продолжат и во текот на следната недела. Националната метеоролошка служба предупреди на значителни рестрикции поради замрзнатите патишта и обемните штети на дрвјата.

Во главниот град на САД, Вашингтон, обично прометниот автопат е пуст. Градските улици се исто така празни. На жителите им беше советувано да набават батериски светилки и да ги наполнат своите мобилни телефони како мерка на претпазливост. Федералните канцеларии ќе останат затворени во понеделник.

Училиштата во многу поголеми градови во САД, исто така, ги откажаа часовите или се префрлија на учење од далечина, вклучително и во Њујорк, Филаделфија, Бостон и Хјустон, како што објави Си-Ен-Ен.

Зимската бура во неделата се движеше од јужниот кон североисточниот дел на САД. Погодени се државите од Тексас до Северна Каролина, како и градовите на источниот брег Вашингтон и Њујорк. Метеоролозите предвидуваат дека најмалку 160 милиони луѓе низ целата земја ќе бидат погодени од бурата.

Екстремниот временски настан е предизвикан од искривување на поларниот вртлог, кој му овозможува на студениот воздух од Арктикот да се движи кон југ. Научниците веруваат дека зголемената појава на овој феномен може да биде поврзана со климатските промени.

Доколку Германија би можела да избере еден добро образован наставник од странство, тоа веројатно би бил некој како Инге Пизаро Краузе. Со осум години студии и две години работно искуство како наставник во Виња дел Мар, 33-годишната Чилеанка е исклучително квалификувана и сега се подготвува да се справи со растечкиот недостиг на наставници во Германија. Од август, Пизаро Краузе интензивно го изучува германскиот јазик, дидактиката и педагогијата како дел од програмата „Наставен персонал ПЛУС“ во Келн, а веќе го стекнала своето прво искуство во стручно училиште.

Таа за ДВ вели: „Кога дојдов во Германија, имав чувство дека морам повторно да почнам од нула, што секако е многу фрустрирачко. Сте студирале. Сте работеле како наставник, сакате веднаш да продолжите да работите и очајно барате програма што некако ќе ве запознае со германскиот образовен систем. ’Наставен персонал ПЛУС' беше токму она што ми требаше.“

Многу наставници во Германија повторно почнуваат од нула

За само дванаесет месеци, Пизаро Краузе и 23 други учесници од Босна, Киргистан или Украина поминуваат забрзана обука со многу практично искуство за да бидат подготвени за работата наставник во германските училишта. Програмата се нуди и на четири други универзитети во Северна Рајна-Вестфалија. Тоа е мал келнски одговор на недостигот од наставници во Германија, кој станува сè поизразен.

Десетици илјади наставници веќе сега недостасуваат низ целата земја - а трендот е во пораст. Во исто време, имигрантите со долгогодишно професионално искуство честопати се снаоѓаат со повремени работни места наместо да стојат зад катедра. „Се прашувате каде е поентата: Германија итно има потреба од наставници, а во исто време бирократските пречки за нас се огромни. Земјата треба да работи на систем што ја забрзува интеграцијата“, вели Пизаро Краузе. „Германија не може да си дозволи да се откаже од ваквите потенцијали“

За тоа се потребни ангажирани луѓе како Семра Криг и Аријана Елсхоф, кои ја започнаа програмата за квалификација „Наставен персонал ПЛУС“ во Келн во 2018 година и оттогаш континуирано ја развиваат. Духот на тоа време беше: „Ќе успееме" - како што поранешната германска канцеларка Ангела Меркел со тие зборови го повика германското население да се соочи со предизвикот на интеграцијата на бегалците, се сеќава Елсхоф.

„На почетокот имавме многу квалификувани наставници од Турција и Сирија. Во меѓувреме, повеќето доаѓаат од Украина. Но, добиваме и апликации од Бразил или дури и од Танзанија. Поради недостаток на наставници, Германија не може да си дозволи да се откаже од ваков потенцијал. Ова се наставници во целосна смисла на зборот, кои работат со многу страст.“

Студија на Универзитетот во Потсдам неодамна подетално ја анализираше програмата „Наставен персонал ПЛУС". Резултатот: наставниците се чувствуваат значително посигурни во врска со своите идни задачи, зборуваат многу подобро германски и се многу мотивирани да работат како наставници во Германија на долг рок. И пред сè: огромното мнозинство би ја препорачале оваа квалификација на други мигранти.

Постојано се пријавуваат нови кандидати

Во просек, ниту едно лице по генерација не се откажува годишно, известува Криг за ДВ. 50 апликации веќе се натрупале на нејзината маса за следниот почеток на програмата во август. Рокот за аплицирање наскоро истекува. Но, и покрај успешната приказна: финансирањето за програмата е обезбедено само до крајот на 2027 година. Во пилот-проектот на ниво на цела Германија, Програмата за наставници-бегалци на Универзитетот во Потсдам, започната во 2016 година, финансирањето во меѓувреме истече.

„Добиваме многу позитивни повратни информации – 'Наставен персонал ПЛУС' се перципира како чекор напред. Во исто време, програмата е и предизвик за учесниците; во програма со полно работно време што работи преку целата година, се разбира, понекогаш се достигнуваат границите на издржливост. Јазикот е важен фактор за успех за една личност да се снајде во училиштето. Покрај тоа, отвореноста и упорноста се клучни“, вели Семра Криг.

Успехот на една Украинка

Наталија Земјанскаја била доволно упорна. Пред две години, Украинката учествувала во програмата „Наставен персонал ПЛУС“, завршила пракса во стручно училиште во Бон и веднаш се вработила во истото училиште. Повеќе од 20 години, докторката на науки и професорка по англиски јазик предавала во Одеса; сега предава странски јазик во својата нова татковина, а како класна наставничка на меѓународното одделение, предава германски јазик на млади луѓе од Гвинеја, Сирија и Турција.

„Кога пристигнав тука во 2022 година, знаев дека сакам да продолжам да работам како наставничка. Прво, посетував многу курсеви по германски јазик, а потоа сосема случајно наидов на 'Наставен персонал ПЛУС'. Најдобрата работа во врска со програмата се курсевите по германски јазик и праксата, каде што сте фрлени во ладна вода со вашиот сè уште несовршен германски јазик.“

На Германија ѝ се потребни повеќе вакви програми

Значи, што е потребно за наставник кој дошол од странство за да се снајде во секојдневниот училишен живот во Германија? 47-годишната жена не мора долго да размислува: проактивно да апсорбира сè во новото училиште за да ја разбере неговата динамика, а особено начинот на кој размислуваат учениците. Да има ментори и тим кои ве прифаќаат, ве поддржуваат и слушаат кога е потребно. И да се лансираат повеќе програми како „Наставен персонал ПЛУС“, не само во неколку градови, туку низ целата земја - и дополнително да се промовираат многу повеќе.

„Секој наставник-доселеник би требало да знае дека оваа квалификација постои. И мора да има повеќе места што ја нудат. Во мојата група тогаш имаше дури и еден учесник од Бремен, кој патуваше. Некои живееја во хотел во текот на неделата.“ Земјанскаја апелира на германската политика за олеснување на побрзата интеграција на овие експерти во германскиот образовен систем: „Треба да биде полесно да се признаваат дипломите стекнати во странство. Јас не сум почетник, туку искусна наставничка."

СДСМ денеска ќе одржи конгрес за изборниот резултат од локалните избори. Конгресот, како што јавуваат партиски извори ќе биде отчетен и ќе се состои од отворен и затворен дел. Во отворениот дел актуелниот претседател Венко Филипче ќе има поздравен и воведен говор, а потоа следи затворен дел во кој генералниот секретар и шеф на изборниот штаб Александар Саша Димитријевиќ ќе го презентира извештајот за изборите. Планирано е да се гласа и доверба на Централниот и на Надзорниот одбор, како и да се направат статутарни измени за воспоставување нови дигитални платформи за комуникација со членството и со гласачите.

Партискиот претседател Филипче кој деновиве се наоѓа под канонада од критики од поранешни влијателни членови како Петре Шилегов и Јован Деспотовски, за ДВ вели дека не очекува тензиите да се прелеат на конгресот.

„Очекувам дебата, да се јават делегатите за дискусија. Сметам дека конгресот е вистинскиот форум за дискусија и за критики. Не очекувам тензии но очекувам вистински реални критики“, изјави тој. Филипче најави дека по конгресот ќе има силни активности во општинските организации и поголема активност на партијата бидејќи, како што рече, „од власта нема ниту една вистинска политика што ќе го подобри животот на граѓаните“.

Тензиите не попуштаат

Претконгресната атмосфера во СДСМ ја одбележа внатрепартиски судир предизвикан од лошото позиционирање на партијата на последните изборни циклуси и барањата од некои партиски кругови Филипче да го напушти кормилото на партијата.

Фронтмените на противничката група Шилегов и Деспотовски не се меѓу 740 поканети делегати на конгресот. Тие во деновите пред конгресот навестија бунт против раководството на СДСМ, а како што рече Шилегов во скорешниот јавен настап, на незадоволните ќе им се приклучат членови на пратеничката група.

„Кога ќе излезат од партијата дел од пратениците, можеби половина од пратеничката група, кога дел од општинското раководство ќе ви ги затвори вратите, тогаш ќе сфатите дека мора да си заминете од функција“, му порача Шилегов на Филипче.

Во досегашната три и пол децениска партиска историја СДСМ имаше такви внатрепартиски бури и во 2004 кога по оставката на Хари Костов од премиер, Владо Бучковски ја доби и лидерската и мандатарската позиција. Вториот судир беше пред вонредниот конгрес во 2006 кога падна Бучковски, и на негово место беше избрана Радмила Шекеринска за претседателка на СДСМ.

Водечки личности од 15-члената пратеничка група на СДСМ во пресрет на денешниот конгрес, во разговор со ДВ ги оценија како „глупост“ најавите дека групата или делови од групата ќе се отцепат од СДСМ. „Пратеничката група е компактна, дури и да не се согласуваме за многу прашања нашето место е во СДСМ. Како тоа ќе се отцепиме? Каде ќе одиме ако не во СДСМ? Тие луѓе што излегуваат во јавност не знаат што зборуваат. Може да имам милион замерки но ги кажувам таму каде што треба“, рече за ДВ еден од пратениците кој не сака да зборува со име и презиме. Тој порача дека во пратеничката група на СДСМ се наоѓаат, како што рече, „најголемите и најлојалните социјалдемократи“.

Да не се игнорира незадоволство

Пратеничката и партиска потпретседателка Јована Тренчевска во изјава за ДВ рече дека изјавите за разединетост на пратеничката група се плод на кујните на ВМРО-ДПМНЕ. „Нема раскол меѓу пратениците, сите ќе бидеме присутни на конгресот. Како може да велат дека нема координација кога во пратеничката група се и претседателот и потпретседателот на СДСМ“, вели таа. Очекувам, додаде Тренчевска, денешниот конгрес да помине во добра атмосфера и со критики на конгресот а не на социјалните мрежи.

Посматрачите, меѓутоа, сметаат дека тензиите нема да исчезнат и дека социјалдемократите се далеку од помирување.

Сефер Селими од Democracy Lab за ДВ прогнозира дека Филипче, барем во овој момент, ќе успее да го задржи кормилото на партијата и оцени дека овој отчетен конгрес ќе ги разгори внатрепартиските дебати во СДСМ, но дека тие нема да доведат до пресврт.

„Очекувам дека поделбите дополнително ќе се продлабочуваат, но тешко дека ќе има некакво изненадување или пресврт во однос на раководството на партијата“, изјави за ДВ Селими. Раководството, нагласи Селими, мора да покаже поголема отвореност кон критиките и да овозможи вистинска, конструктивна дебата со сите членови кои очигледно не се согласуваат со политиките што ги води Филипче. „Игнорирањето на незадоволството само ќе ги продлабочи поделбите“, оцени тој.

На конгресот се поканети и екс лидерите Зоран Заев и Владо Бучковски, додека за поранешниот претседател Бранко Црвенковски нема покана бидејќи тој го замрзна членството во СДСМ.

Собранието денеска, со 81 глас „за“ и 19 „против“, го усвои Предлог-законот за изменување и дополнување на Законот за прекршоци по скратена постапка. Со ова се отвора патот за официјален старт на системот за автоматско снимање и санкционирање на сообраќајни прекршоци „Безбеден град“, кој ќе почне да функционира од 1 февруари.

По барање на координаторката на „Европски фронт“, Рина Ајдари, гласањето беше спроведено номинално – секој пратеник гласаше поединечно. За Законот беше потребно двотретинско мнозинство.Пратениците на ДУИ и СДСМ не гласаа за законските измени.

Од 1 февруари – казни за четири прекршоци

Измените предвидуваат зајакнување на безбедноста во сообраќајот преку примена на технички средства и уреди за снимање, кои ќе овозможат брзо и ефикасно утврдување и санкционирање прекршоци. Очекувањата се дека постапките ќе бидат побрзи, а мерките ќе влијаат на генералната превенција и намалување на несреќите воМакедонија.

Во првата фаза системот ќе регистрира четири категории прекршоци:

• пречекорување на дозволената брзина,
• минување на црвено светло,
• истечена важност на сообраќајна дозвола,
• непрописно запирање и паркирање.

Во следната фаза се предвидува проширување на прекршоците кои ќе се санкционираат автоматски. По утврдување на прекршок, сопствениците на возилата ќе добиваат СМС порака и е-пошта со линк за преземање записник со платен налог. Плаќањето ќе може да се врши електронски, а при навремено плаќање нема да се пресметуваат дополнителни трошоци.

За прекршоци за кои е пропишана забрана за управување со возило, МВР ќе поднесува барање за поведување постапка до надлежен суд.

Плаќање казни со попуст и нова апликација

Граѓаните ќе можат да платат половина од предвидената казна во рок од осум дена од прием на известувањето.

Казните ќе може да се плаќаат во банка, во најблиска полициска станица,преку електронски банкарски апликации и преку нова апликација на МВР со засилени безбедносни механизми.

Новите правила за електронска евиденција во земјите од Шенген-зоната сериозно ѝ штетат на домашната економија, драстично ја намалуваат работата на транспортерите и директно го погодуваат транспортниот сектор и челичната индустрија во Македонија. Ова се укажувањата на вицепремиерот и министер за транспорт Александар Николоски, кој деновиве се почесто предупредува дека последиците може да бидат драматични.

Проблемот со транспортерите и новата електронска евиденција

„Една година алармираме за проблемот со транспортерите и електронската евиденција во ЕУ, а состојбата требаше да ескалира за да привлече внимание“, порача деновиве Николоски и во интервју и од собраниската говорница. Според него, станува збор за сериозен економски ризик кој може да ја колабира економијата, не само на Македонија, туку и на целиот регион.

И покрај активните разговори во Брисел и размената на аргументи со европските претставници, вицепремиерот дека засега нема разбирање. Новите правила за влез за професионалните возачи значат ограничување на нивниот престој во рамките на 90 дена во 180 дена, што е неприфатливо за транспортната индустрија.

Нема решение, најавени се блокади

Министерот за транспорт вели дека Владата целосно ги разбира транспортерите и причините за најавените блокади на граничните премини кон земјите од Шенген-зоната. Од понеделник, 26 јануари, се планира седумдневен протест на превозниците од Македонија, Косово, Србија, Црна Гора и БиХ.

Последиците можат да бидат сериозни: недостиг на прехранбени производи, недостиг на лекови и репроматеријали, застој на фабрики и раскинување на извозни договори.

Николоски предупредува дека ова ќе има силно негативно влијание врз извозно ориентираните компании, кои најмногу зависат од брз и стабилен транспорт. „Ако превозот поскапи за 3 до 5 проценти, нашите производи стануваат неконкурентни на европскиот пазар“, додава тој.

Економските ризици се огромни

Николоски откри дека некои компании веќе проценуваат огромни загуби. Една од нив, како што посочува, очекува штета од 1,5 милион евра неделно. Дополнително, новите правила ќе го намалат времето кое возачите може да го поминат во ЕУ за 50 проценти — што целосно ја загрозува исплатливоста на транспортниот бизнис.

Тој додава дека основниот проблем е што превозниците не можат да добијат работни визи, бидејќи немаат работодавач во земјите членки на ЕУ, а најчесто само транзитираат. „Во ЕУ не сфаќаат што значи ова за Западен Балкан. Се работи за класична бирократија и игноранција“, изјави тој.

Системот ЕЕС (Entry/Exit System) е дигитален систем што ги регистрира влезовите и излезите на странските државјани кои не се од ЕУ/ЕФТА. Официјално е активен од 12 октомври 2025 година и постепено се воведува на надворешните граници на Шенген-зоната. До април 2026 системот целосно ќе ги замени печатите во пасошите. Се однесува на патувања до 90 дена во период од 180 дена — што претставува клучен проблем за професионалните возачи.

Покрај ЕЕС системот, два други проблеми создаваат дополнителен притисок: карго-сертификатите и квотите за извоз на челик.

ЕУ ги изедначува земјите од Западен Балкан со трети земји како Кина, што ги става производителите во неповолна позиција. Според Николовски, квотите ќе бидат исполнети од Кина и Индија уште во првите два месеци, што ќе доведе до 50% царина и ќе го направи увозот на челик неисплатлив. „Челичната индустрија ќе колабира“, предупреди тој.

Соединетите Американски Држави СЕКОГАШ ќе бидат покрај вас, верувајќи како и многумина од вас, во сонот за посилен, попросперитетен, побезбеден, целосно интегриран евроатлантски партнер и сојузник. Ова е една од пораките на американската амбасадорка во Македонија, Анџела Агелер, пред нејзиното заминување од земјата, упатени преку „Отворено писмо до народот на Северна Македонија“.
Агелер пред три години пристигна во Скопје како десетти амбасадор на САД во Македонија, а беше отповикана со одлука на администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп, заедно со уште околу 30 американски дипломати во други земји кои беа назначени од неговиот претходник, Џо Бајден.

Повеќе од три децении партнерство

Во 2025 година беше одбележана 30-годишнината од билатералните односи меѓу САД и Македонија, но Агелер во писмото нотира дека тоа партнерство датира од поодамна.
„Повеќе од три децении, му покажавме на светот - заедно - што може да се постигне со сила, компромис и трпелива решителност. И во текот на последните три години, покажавме многу реални и опипливи резултати за тоа како изгледаат вистинското пријателство и конструктивното партнерство“, оцени амбасадорката на САД.
„Во некои области, соработувајќи тесно, постигнавме вистински напредок. Во други, останува работата“, нотира таа.
Во отвореното писмо ги посочува бројните средби и длабокото пријателство што го развила со граѓаните, како и средбите во училишта, цркви, судници, домови, фарми и винарии.
„Постои нешто магично во врска со оваа земја - нејзината неверојатна убавина, нејзината историја, традиции, култури; нејзините контрадикции и извонредната отпорност и изненадувачкиот хумор на нејзиниот народ во услови на големи предизвици и длабока загуба“, напиша амбасадорката.
Вели дека ја напушта Северна Македонија со чувство на огромна благодарност за добрината, обилната дарежливост и силата што ја имаат граѓаните за да ја надминат секоја пречка што им е поставена на патот.
„Ова е ваша земја и секој од вас заслужува таа да биде земјата за која сонувате дека може да биде. По три години, сè уште ја негувам огромната вера што ја имам во силата и храброста на народот на Северна Македонија. Бидете здрави, бидете храбри, бидете силни и јас ќе навивам за вас на секој чекор“, се вели на крајот од писмото.

Санкции за корумпираните актери

Она што е потенцирано меѓу овие пораки, е придонесот на земјата како сериозен партнер на Алијансата, значајниот напредок во најголемиот инфраструктурен проект на земјата досега - стратешките коридори 8 и 10, јавните критики на корупцијата и санкционирањето „на оние кои со години неказнето краделе од граѓаните“, соработката во областа на сајбер безбедноста, развојот на критичните минерални ресурси, соработка во технологијата, здравствената заштита, транспортот, разузнавањето, образованието и заштитата на културното наследство.
Санкционирањето на корупцијата не е случајно спомнато во писмото на Агелер. Кога во Сенатската комисија за надворешни работи имаше сослушување за нејзината номинација за амбасадор во Македонија, Агелер најави дека ќе работи „да ѝ помогне на Северна Македонија да развие национална стратегија со која ефективно ќе се бара одговорност од корумпираните актери“.
„Ќе ги охрабрам судските реформи и ќе ги повикам институциите на Северна Македонија да промовираат транспарентност во истрагата на наводите за злоупотреба и одлучно да се спротивстават на корупцијата за да ја зајакнат довербата на јавноста во владеењето“, најави тогаш таа.

Епидемија, рак-рана, предавство

Откако стапи на должност, Агелер никогаш не зборуваше „во ракавици“ по прашањето за корупцијата. Две нејзини оценки ќе останат запаметени. Првата - дека земјата се соочува со епидемија на корупција која треба да биде спречена, бидејќи е рак- рана за општеството. Втората беше уште поилустративна.
„Половина милијарда долари се потрошени на тренинзи и едукација и не сме виделе поврат на инвестицијата“, искоментира таа за „ефектите“ во правосудството.
Најчестите прашања до неа беа дали ќе се проширува т.н. американска „црна листа“, откако заради вклученост во значителна корупција на неа се најдоа поранешниот вицепремиер Артан Груби и судијата Енвер Беџети, претходно и поранешната специјална обвинителка Катица Јанева, тогашниот градоначалник и претседателски кандидат Стевчо Јакимовски, како и бизнисмените Јордан Камчев, Кочо Анѓушев и градоначникот на Струга, Рамиз Мерко. На прашања околу достапноста на доказите обезбедени од институции на САД, таа имаше дециден одговор.
„Не мора да ние да им даваме докази или информации на тукашните институции. Доказите се достапни. Ако ние можеме да ги најдеме, можат и македонските институции“, изјавуваше Агелер.

Мешање во судството не смее да се толерира

На барање од судиите во Врховниот суд во октомври 2023 година Агелер одржа средба со нив, откако по јавни изјави на претседателката на судот стана извесно дека таму се врши политички притисок да биде оживеана аболицијата на Груевски.
„Судиите во кој било суд и во која било земја мора да носат одлуки врз основа на законот и без мешање. Мешањето на приватни лица или јавни функционери во судските процеси не смее да се толерира од оние во судството, од владата или од народот на оваа земја“, порача Агелер по средбата.
Во бројни изјави таа потсетуваше дека „корупцијата, во каква и да е форма, не треба да се толерира, а оние што го поткопуваат владеењето на правото за лична корист и на сметка на народот, треба да сфатат дека корупцијата има последици“. Злоупотребата на законот, на позицијата, перењето пари, подмитувања и други прекршоци што ја еродираат довербата на јавноста во судскиот систем ги оценуваше како „значајно предавство на граѓаните на земјата“.

Ослободување од притвор

Последните денови во земјата се актуелни постапки против лица кои учествувале во голем финансиски и даночен криминал, но и случај во која се сомничи судија за корупција со цел едно лице да биде пуштено од притвор. Во период кога се очекува подлабоко „копање“ за да се разоткријат повеќе коруптивни врски во судството и „тарифи“ за пуштање од притвор, стигна информација дека сопственикот на „Марковски компани“ и почесен конзул на Белорусија, Борче Марковски, е пуштен од притвор. Тој е еден од осомничените за злоупотреби со тендерот за дислокација на погонски станици од Осломеј во рудниците во РЕК Битола од 2024 година, вреден 106 милиони денари (1,7 милиони евра). Како што објави ТВ Телма, неофицијално, гаранцијата што ја дал за да биде пуштен од притвор, изнесувала речиси 5 милиони евра - дел во недвижен имот (куќа и три станови во Битола) како и во движен имот (25 булдожери и камиони).
Одлуката ја донел Основниот суд во Битола иако претходно битолското обвинителство се изјаснило негативно по неговото барање. Судот донел одлука за мерки на претпазливост - Марковски кому привремено му бил одземен пасошот, еднаш неделно треба да се јавува во судот. Од обвинителството за Телма ја потврдиле информацијата и изјавиле дека дале приговор во однос на надлежноста на Кривичниот совет од битолскиот суд, бидејќи сметале дека треба да одлучува Апелација.
Претходно, по барање на обвинителството, на Марковски му беше замрзнат имот во Македонија и во Србија.

Четири нови онлајн услуги од Фондот за здравствено осигурување (ФЗО) од денеска се достапни на националниот портал за електронски услуги uslugi.gov.mk. Три услуги се наменети за физички лица, а една за правни лица, информираа министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски и директорот на ФЗО Сашо Клековски на прес-конференција во Владата.

Новите онлајн услуги значително го поедноставуваат пристапот до клучни документи,го намалуваат административниот товар за граѓаните и институциите и го елиминираат непотребното чекање на шалтерите.

Нови електронски потврди за граѓаните

За физичките лица преку порталот се воведени следните електронски потврди:

• Потврда за пријави и одјави во задолжително здравствено осигурување
• Потврда за осигурено или неосигурено лице и платен придонес
• Потврда за исплатен надоместок за плата за време на привремена спреченост од работа

За првпат, за правните лица е овозможена електронска услуга за издавање потврда за платен придонес за задолжително здравствено осигурување. Услугата е целосно дигитализирана и достапна 24/7, без потреба од физичко присуство на шалтерите.

Помал административен товар, помалку шалтери

ФЗО од денеска е технички поврзан со Централниот регистар на населението, што овозможува автоматско преземање релевантни податоци за граѓаните.

Министерот за дигитална трансформација, Стефан Андоновски, вели дека целта е јавните услуги да бидат достапни, поврзани и ориентирани кон потребите на граѓаните и бизнисите.

Хартиените услуги нема целосно да се укинат за постојните процедури, но дека новите услуги – како студентските ваучери – ќе бидат целосно дигитални.

Клековски: Координацијата е клучна за модерно здравство

Директорот на ФЗО, Сашо Клековски, нагласи дека процесите во мала земја мора да бидат координирани и централизирани за да се обезбеди стандарден пристап за сите граѓани.

ФЗО веќе воспоставил податочна поврзаност со Министерството за дигитална трансформација, Агенцијата за вработување, Управата за водење матични книги, Министерството за социјална политика, „Мој термин“ и Управата за јавни приходи.

Ова вмрежување, според него, ќе овозможи побрз и поефикасен пристап до услуги во здравството.

Следуваат уште 27 дигитални услуги

Клековски најави дека наскоро ќе бидат дигитализирани уште 27 услуги, меѓу кои:

• Поднесување барања за рефундација за лекови, ортопедски помагала и пелени
• Барања за лекување во странство
• Дигитално следење на лекувањето и двојазични обрасци

Во план е и комплетна дигитализација на боледувањата, вклучително и породилното отсуство и правата за родителство.Со вкрстување на бази на податоци ќе се спречат злоупотреби и ќе се олесни остварувањето на правата на граѓаните. Овие процеси, според Клековски, се дел и од подготовките за идниот е-попис.

По серијата поплаки од граѓани за високи сметки за струја и се погласните реакции за паушални пресметки на потрошувачката, Регулаторната комисија за енергетика (РКЕ) најавува воведување паметни броила, со кои секој корисник ќе може преку мобилен телефон или онлајн платформа во реално време да ја следи својата потрошувачка.

Дигиталните мерни системи треба да донесат поголема транспарентност и доверба во пресметките за струја, особено кога бројни граѓани бараат корекција на сметките, а пред Уставниот суд беше покрената постапка за оценување на законитоста на паушалното фактурирање. РКЕ посочува дека воведувањето паметни броила е дел од поширок процес на дигитализација и зајакнување на сајбер-безбедноста во енергетскиот систем.

Паметни броила како одговор на недовербата во сметките

Според РКЕ, воведувањето паметни мерни системи е клучен чекор кон елиминирање на дилемите дали сметките за струја се базирани на реална или претпоставена потрошувачка.

„Законот е во сила, а операторите на пренос и дистрибуција треба да направат анализа за воведување паметни броила. Целта е секој граѓанин сам да има увид во својата потрошувачка преку мобилен уред или компјутер. Дигитализацијата ќе ја зголеми довербата“, вели Апостолчо Рамов, раководител на Секторот за информатичка технологија и статистика во РКЕ.

Во моментов се спроведува техничка анализа за начинот и фазите на имплементација.

Бројни поплаки за сметки за струја

Лани само за еден месец до ЕВН Хоум беа доставени околу 15 илјади барања за корекција на високите сметки за струја. Граѓаните реагираат дека и покрај законската обврска за редовно отчитување, дел од сметките се базираат на проценета, а не на реално измерена потрошувачка.

Во вакви околности, Здружението „Инженери на Република Македонија“ (ИНРМ) поднесе иницијатива до Уставниот суд за укинување на членот 31 од Правилата за снабдување со електрична енергија и за преиспитување на делови од член 185 од новиот Закон за енергетика.

Што можат да направат граѓаните

Доколку граѓаните се сомневаат дека нивните броила не се редовно отчитувани, тие можат:

• да ја споредат сметката со вистинската состојба на броилото,
• самостојно да пријават состојба со отчитување,
• да побараат физичко отчитување и проверка на блоковите,
• да побараат доказ за квартално отчитување.

Според законот, доколку таков доказ не постои, граѓаните имаат право на ревизија на сметката.

Во Македонија има околу 820 илјади броила, а ЕВН е должно да ги отчитува најмалку еднаш на три месеци.

Сајбер-безбедност и дигитална заштита на енергетскиот систем

Паралелно со дигитализацијата, РКЕ воведува и строги мерки за сајбер-безбедност, вклучувајќи задолжително тестирање на критичната инфраструктура, имплементација на меѓународни стандарди, посебни буџети за сајбер-заштита и назначување офицери за сајбер-безбедност во енергетските компании.

„До 2024 година ниту една енергетска компанија немаше имплементирано меѓународен стандард за сајбер-безбедност. Сега веќе две компании го имаат имплементирано ISO‑стандардот, а три се во завршна фаза“, вели Рамов.

РКЕ уште во 2023 година донесе правила за сајбер-безбедност, кои ќе се усогласуваат и со новиот Закон за безбедност на мрежните и информациските системи. Целта, како што наведуваат од Комисијата, е стабилен, сигурен и модерен енергетски систем со заштита од злоупотреби и сајбер-напади.

Сеопфатна регионална проценка на хидроморфолошките услови на реките низ Балканот открива забрзано и сериозно влошување на состојбата на последните недопрени водни текови во Европа. Според анализата, процентот на речиси природни реки се намалил од 30 проценти во 2012 година на само 23 проценти во 2025 година – загуба од 2.450 речни километри.

Реките во Албанија бележат најбрза деградација во регионот, пред сè поради интензивниот развој на хидроенергијата и насилната регулација на речните корита. Во Северна Македонија,пак, освен малите делови што припаѓаат на сливовите на Дунав и Струма, речиси целата територија е поврзана со сливот на реката Вардар. Иако многу планински текови сè уште имаат релативно висока еколошка вредност, делови од речната мрежа се значително изменети, особено на реките Црна и Треска, каде се изградени големите акумулации Тиквеш и Козјак.

Драматичен пад на недопрените реки низ Балканот

Извештајот „Хидроморфолошка состојба на балканските реки 2025“, нарачан од организациите Еуронатур и Ривервоч во рамки на кампањата „Спаси го синото срце на Европа“, анализира состојба на 83.824 километри реки во 11 земји. Резултатите покажуваат раст на сериозно изменетите речни делници и континуирано намалување на речиси природните реки.

Од поголемите реки опфатени со анализата, само 23 проценти остануваат во речиси природна состојба, 43 проценти покажуваат мали модификации, 27 проценти се умерено до значително изменети, а седум проценти се сериозно деградирани – најчесто поради изградба на брани и други зафаќања.

Најизразени негативни промени се регистрирани во сливовите на реките Дрина, Неретва, Вардар, Девол и Дрим. И покрај ова алармантно опаѓање, Балканот сè уште има значително поголем удел на недопрени и малку изменети реки во споредба со остатокот од Европа, што ја потврдува неговата улога како последно големо прибежиште на диви реки на континентот.

Албанија со најголема деградација, но и значајни заштитни чекори

Албанија бележи најстрмен пад на недопрените и малку изменети речни делови меѓу сите балкански држави. Хидроенергетскиот бум, неконтролираната регулација, црпењето вода и трансформацијата на поплавните подрачја драматично ги изменија речните екосистеми.

„Иако заштитата на реката Вјоса е исклучително важен успех, во последната деценија Албанија изгуби повеќе вредни речни делови отколку која било друга земја во регионот“, вели Улрих Ајхелман, извршен директор на Ривервоч, нагласувајќи дека заштитата мора да се прошири на целата држава, особено во контекст на евроинтеграциските процеси.

Извештајот нотира дека последните мерки за заштита успеале да зачуваат околу 900 квадратни километри речни и поплавни екосистеми преку стопирање на хидроенергетски проекти, прогласување нови заштитени подрачја и воведување забрана за мали хидроцентрали. Прогласувањето на Националниот парк „Дива река Вјоса“ се оценува како најзначајното достигнување за зачувување на реките во регионот.

Итни повици за заштита на балканските реки

Еуронатур и Ривервоч апелираат за итна и координирана акција: засилување на законската заштита на преостанатите недопрени реки, проширување и строго управување со заштитените подрачја, запирање на деструктивниот развој на хидроенергијата, воспоставување систематски мониторинг и обновување на веќе оштетените речни екосистеми преку природно базирани решенија.

„Балканот сè уште ги има некои од последните диви реки во Европа, но времето за нивна заштита брзо истекува. Потребна е политичка храброст и одлучно напуштање на штетните практики“, предупредува Анет Спангенберг, раководителка на програмата за свежи води во Еуронатур.

Македонија сè уште ја очекува поканата од американскиот претседател Доналд Трамп за учество во т.н. Одбор за мир – меѓународна иницијатива првично осмислена за ставање крај на војната во Газа, а подоцна проширена и на други глобални конфликти.

Според првичните информации од американски извори, околу 50 земји досега добиле покани, но не сите позитивно се изјасниле за приклучување кон иницијативата.Дел од балканските држави веднаш ја прифатија поканата, некои ја одбија, додека други сè уште ја разгледуваат понудата.

Од македонската влада информираат дека до овој момент не е пристигната официјална покана до земјата. И покрај тоа што актуелната власт во неколку наврати истакнуваше дека има пристап и комуникација со администрацијата на Доналд Трамп, Македонија засега не се најде меѓу земјите повикани во Одборот за мир.

Регионални поделби околу иницијативата

Од регионот, Србија не добила покана, додека Косово, иако не беше на првичниот список, официјално ја поддржа иницијативата. Косовската претседателка Вјоса Османи порача дека Косово стои „цврсто како сојузник на Америка“.

Меѓу земјите од Балканот кои добиле покани се Хрватска, Албанија и Словенија, иако нивните ставови значително се разликуваат.

Поканата ја прифати и Белорусија, што предизвика значителни контроверзии поради меѓународната изолација на претседателот Александар Лукашенко. Истовремено, Италија се двоуми, иако премиерката Џорџа Мелони првично ја поздрави идејата, додека медиумите пренесуваат дека Рим бара начин да се дистанцира од иницијативата.

Кои земји прифатија, а кои одбија

Неколку земји соопштија дека ќе се приклучат на Одборот за мир на американскиот претседател Доналд Трамп, додека дел од европските држави ги одбија поканите. Голем број земји сè уште не одговориле на повикот на Трамп.

Со Одборот ќе претседава Доналд Трамп, а првично тој беше замислен како мала група светски лидери што ќе го надгледуваат планот за прекин на огнот во Газа. Подоцна, амбициите на администрацијата на Трамп значително се проширија, при што претседателот упати покани до десетици држави и најави дека во иднина Одборот би можел да има улога на посредник во меѓународни конфликти.

Претставник на Белата куќа изјави дека се очекува околу 30 држави да му се приклучат на Одборот, без да изнесе дополнителни детали, додека покани биле испратени до околу 50 земји.

Земји кои ја прифатија поканата за приклучување кон Одборот:

Неколку земји соопштија дека ќе се приклучат на Одборот за мир на американскиот претседател Доналд Трамп, додека дел од европските држави ги одбија поканите. Голем број земји сè уште не одговориле на повикот на Трамп.

Со Одборот ќе претседава Доналд Трамп, а првично тој беше замислен како мала група светски лидери што ќе го надгледуваат планот за прекин на огнот во Газа. Подоцна, амбициите на администрацијата на Трамп значително се проширија, при што претседателот упати покани до десетици држави и најави дека во иднина Одборот би можел да има улога на посредник во меѓународни конфликти.

Претставник на Белата куќа изјави дека се очекува околу 30 држави да му се приклучат на Одборот, без да изнесе дополнителни детали, додека покани биле испратени до околу 50 земји.

Во продолжение следи преглед на Асошиетед прес за тоа кои држави ја прифатиле поканата, кои ја одбиле и кои сè уште немаат донесено одлука.

Земји кои ја прифатија поканата за приклучување кон Одборот:

• Аргентина
• Ерменија
• Азербејџан
• Бахреин
• Белорусија
• Египет
• Унгарија
• Индонезија
• Јордан
• Казахстан
• Косово
• Мароко
• Пакистан
• Катар
• Саудиска Арабија
• Турција
• Обединети Арапски Емирати
• Узбекистан
• Виетнам

Земји кои, барем засега, нема да се приклучат:

• Франција
• Норвешка
• Словенија
• Шведска

Земји кои добиле покана, но сè уште не се изјасниле:

• Обединето Кралство
• Камбоџа
• Кина
• Хрватска
• Германија
• Индија
• Италија
• Европската комисија (извршното тело на Европската Унија)
• Парагвај
• Русија
• Сингапур
• Тајланд
• Украина

Што претставува „Одборот за мир“ на Трамп

Иницијативата беше првпат најавена во септември минатата година, кога Трамп го претстави својот планза окончување на конфликтот во Газа.Подоцна, проектот беше проширен како глобален механизам за решавање вооружени судири.

Според нацрт-документ во кој имал увид „Ројтерс“, Доналд Трамп ќе претседава со Одборот, кој треба да промовира мир и посредување ширум светот. Членството е ограничено на тригодишен мандат, освен ако земјата не уплати една милијарда американски долари, со што би стекнала постојано членство.

Во Извршниот одбор се именувани државниот секретар на САД Марко Рубио, специјалниот пратеник Стив Виткоф, поранешниот британски премиер Тони Блер и зетот на Трамп – Џаред Кушнер.

Десетина дена пред најавениот старт на проектот „Безбеден град“, опозициската СДСМ е децидна дека нема да го поддржи предлог-законот за прекршоци, кој е клучен за целосна имплементација на системот. Лидерот на СДСМ, Венко Филипче, истакна дека партијата не е против зголемување на безбедноста во сообраќајот, но дека нема да даде поддршка за „парцијално и недоволно регулирано воведување на системот“.

„Факт е дека токму СДСМ го започна проектот ‘Безбеден град’. Ние сме за безбедност во сообраќајот, но исто така сме и за безбедност на личните податоци – нешто што актуелната власт ниту го коментира, ниту се обидува сериозно да го регулира“, изјави Филипче на прес-конференција.

Тој додаде дека партијата нема да поддржи закон во кој не се уредени клучни аспекти, како што е управувањето со големата база на лични податоци и јасните механизми за нивна контрола и заштита.

„Ние сме конструктивна опозиција, но не сме контролирана опозиција. Видовме дека се прават политички договори, но ќе видиме каков ќе биде крајниот резултат од тие пазари“, нагласи Филипче.

За усвојување на законските измени е потребно двотретинско мнозинство во Собранието. Од ДУИ веќе најавија дека ќе дадат поддршка за проектот „Безбеден град“, кој, според најавите, треба да започне наскоро. Во моментов, системот се тестира преку пробни проверки на улиците во Скопје.

Тошковски: Безбедноста во сообраќајот мора да биде приоритет

Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски изрази жалење што СДСМ нема да го поддржи законот, оценувајќи дека безбедноста на граѓаните во сообраќајот и заштитата на човечките животи треба да бидат надпартиски приоритет.

„Навистина ми е жал што не дадоа поддршка за овој проект. Ако безбедноста на граѓаните и заштитата на човечките животи не им се приоритет, тогаш навистина не знам што би било“, изјави министерот во гостување во централниот Дневник на ТВ Сител.

Тошковски посочи дека прашањата за кои СДСМ сега реагира, се применувале и во периодот кога партијата била на власт.

„Од аспект на користење на лични податоци, бази на податоци, снимки и следење на возила, вакви активности се спроведуваа и во изминатите осум години. Но тогаш не беше направен сериозен обид тие да се усогласат со Законот за заштита на личните податоци“, рече Тошковски.

Од 1 февруари – казни за четири прекршоци

Системот „Безбеден град“ се очекува да започне со примена од 1 февруари.Со неговото воведување ќе се санкционираат четири сообраќајни прекршоци:пречекорување на дозволената брзина, поминување на црвено светло, неправилно запирање и паркирање и управување нерегистрирано возило.

По констатирањето на прекршокот, МВР ќе биде обврзано да им достави докази на граѓаните, со цел да се потврди дека прекршокот навистина е сторен.

Плаќање казни со попуст и преку нова апликација

Граѓаните, по добивање на известување по телефон или електронска пошта, ќе имаат можност во рок од осум дена да платат половина од износот на предвидената казна. Во случаите каде што е предвидена забрана за управување моторно возило, доколку казната се плати во рок од осум или 16 дена, забраната ќе се изрече во половина од законски утврдениот минимум.

Казните ќе може да се плаќаат во банка, во најблиската полициска станица, преку електронските апликации на банките, како и преку специјална апликација на МВР, која ќе има засилени безбедносни механизми за заштита на податоците.

Бидете точни: Особината да се почитуваат договорените термини и со тоа да се покаже почит кон другата страна, многу луѓе ја сметаат за вредна. Таа се гледа како знак на добро воспитание. Според едно клише, точноста е германска доблест, но реалноста – на пример кај железницата – како и една нова анкета, укажуваат на промена.

Дали германската точност изумира?

Пред четврт век, тогашниот шеф на железницата рече дека точноста на железничкиот сообраќај во Германија е околу 90 проценти и дека ниту една железница во Европа не достигнува такви вредности. 25 години подоцна, пак, се смета за амбициозно кога шефицата на железницата Евелин Пала вели дека во новата година најмалку 60 проценти од возовите на далечни релации треба да бидат точни, а до крајот на 2029 година да се постигне процент на точност од најмалку 70 проценти.

Една актуелна репрезентативна анкета на YouGov по нарачка на германската агенција ДПА открива дека само 78 проценти од возрасните во Германија сметаат дека „точноста“ е „типично германска“ (за споредба: кога станува збор за „бирократијата“ тоа го мислат 89 проценти). Во слична анкета во 2017 година, вредноста за бирократија и точност беше еднаква – 90 проценти.

Речиси сите возрасни во Германија сметаат дека не доцнат

Точноста во Германија, изгледа, губи на сјај, углед или како и да се нарече тоа. Сепак, самоперцепцијата на возрасните во Германија е сè уште прилично јасна. Огромно мнозинство од повеќе од 90 проценти се опишуваат себеси како луѓе кои не доцнат.

Но, меѓу генерациите постојат разлики. Кај помладите процентот на оние кои сметаат дека не доцнат е понизок отколку кај постарите. Така, кај таканаречените „бумери“ (на возраст од 61 до 79 години) околу 97 проценти велат дека не доцнат. Такво мислење за себе имаат околу 92 проценти од испитаниците во средните генерации X и Y (се мисли на оние од 45 до 60 години и од 29 до 44 години).

Кај најмладите возрасни (18 до 28 години) – во т.н. Генерација Z – процентот е значително понизок - околу 81%. Ако оваа генерација еден ден ја преземе водечката улога и остане на оваа самопроценка, тогаш во земјата би имало повеќе луѓе кои доцнат. Но ако се има предвид ваквиот процент, тогаш не може да се зборува за „изумирање“ на точноста.

Многумина мислат: точноста денес е помалку распространета отколку порано

Речиси сите генерации се прилично согласни во проценката „дека во Германија денес точноста е помалку распространета отколку порано“. Сè на сè, 70 проценти се согласуваат со оваа изјава, кај најстарите (80 до 99 години) дури повеќе од 80 проценти, а кај младата Генерација Z - 62 проценти.

Мнозинство во сите генерации признава дека „често“ или „понекогаш“ се нервираат затоа што другите луѓе доцнат. Помладите се малку попопустливи кон своите сограѓани – кај нив само околу 70 проценти велат дека понекогаш или често се нервираат поради нечие доцнење. Кај Генерацијата Y (позната и како миленијалци) тоа го велат 81 процент, а кај Генерацијата X и кај бумерите околу 85 проценти.

Во војната меѓу терористичката организација Хамас и Израел во Појасот Газа од 10 октомври минатата година важи примирје. Тоа е и понатаму кревко. Но сепак, американската влада – преку чија посредништво дојде до прекин на поголемиот дел од борбите – ја започна втората фаза од мировниот план.

Овој дел од планот за мир од 20 точки предвидува, меѓу другото, почеток на обновата во Газа и преодна управа.

Спроведувањето на планот треба да го контролира таканаречениот Мировен совет, со седум основачки членови, кои сега ги назначи американскиот претседател Доналд Трамп. Меѓу нив се неговиот зет Џеред Кушнер, американскиот министер за надворешни работи Марко Рубио, специјалниот пратеник Стив Виткоф, претседателот на Светска банка, Аџај Банга, шефот на американскиот инвестициски фонд „Аполо Глобал“, Марк Роуан, членот на американскиот Совет за национална безбедност, Роберт Габриел — и поранешниот британски премиер Тони Блер.

Блер е познат во Блискиот Исток

За назначувањето на Блер до последен момент имаше шпекулации. Тој уште есеноска беше споменуван како можен член на Советот, но неговото име привремено исчезна од листата на кандидати.

Според британските медиуми, Трамп го преферирал актуелниот британски премиер Кир Стармер. На крајот, сепак, одлуката падна во корист на Блер. Тој по напуштањето на Даунинг стрит во 2007 година беше со години пратеник на т.н. Блискоисточен квартет, состевн од ОН, ЕУ, САД и Русија. Поради учеството на Велика Британија во Ирачката војна под негово водство, Блер на Блискиот Исток е сè уште контроверзна личност.

Вадефул се надева на германско место во Советот

Покрај седумте основачки членови, можно е во Мировниот совет да бидат примени и други личности.

Германскиот министер за надворешни работи Јохан Вадефул се надева на германско место во него. Германија е подготвена да преземе одговорност во оваа „важна институција“, изјави тој неодамна.

Советот, кој следната недела ќе се состане на маргините на Светскиот економски форум во Давос, ќе го води лично Трамп. Според Белата куќа, групата треба да се занимава не само со обновата на тешко разурнатиот Појас Газа, туку и со инвеститори, капитал и регионални односи. Секој член ќе добие конкретна сфера на одговорност. Трамп пред неколку месеци изјави дека сака од Појасот Газа да направи „Ривиера на Блискиот Исток“.

Трамп назначува и други групи

Мировниот совет не е единствената група која, според Трамп, треба да се грижи за крајбрежниот појас. Тој го назначи американскиот генерал-мајор Џаспер Џеферс за шеф на меѓународните сили за стабилизација, кои треба да се грижат за безбедноста во Газа и да обучат нови полициски сили. Во моментов САД сè уште бараат земји што би се приклучиле, а Индонезија, како што се вели, веќе се согласила.

Покрај тоа, Трамп воспостави таканаречен Управен совет за Газа, кој очигледно треба да има претежно советодавна улога. Во него, покрај Блер и Виткоф, членуваат и бугарскиот дипломат Николај Младенов и турскиот министер за надворешни работи Хакан Фидан. Исто така, треба да се приклучат високи претставници од другите земји-посредници на Блискиот Исток – Египет, Катар и Обединетите Арапски Емирати.

И покрај напорите на Трамп да ја потисне улогата на ОН, во Управниот совет е назначена и координаторката на ОН за хуманитарна помош за Газа, Зигрид Каг.

Состанок и на преодната управа

Во Каиро се состана и новата привремена администрација за Газа, чиј состав го договорија Палестинските автономни власти и Хамас. Како Висок претставник, кој треба да посредува меѓу привремената администрација и Мировниот совет, беше назначен Младенов.

Еден услов за успех на втората фаза од мировниот план е да се одржи примирјето меѓу Хамас и Израел. Двете страни постојано си упатуваат меѓусебни обвинувања за прекршувањата на примирјето.

Европската агенција за безбедност на воздухопловството (ЕАСА) ги повикува авиокомпаниите засега да го избегнуваат иранскиот воздушен простор. Во соопштението се додава дека претпазливост е потребна и во воздушниот простор на соседните земји, особено доколку таму има американски воени бази.

Предупредувањето е реакција на затегнатата состојба во Иран и важи првично еден месец. Како причина, ЕАСА меѓу другото наведува дека иранската противвоздушна одбрана е во зголемена состојба на готовност поради можната воена акција од САД. Ова претставува ризик и за цивилната авијација. Агенцијата додава дека внимателно ја следи состојбата за да може да ја процени опасноста.

САД очигледно ја засилуваат својата воена присутност

Од почетокот на масовните протести против авторитарниот режим во Иран кон крајот на декември, американскиот претседател Доналд Трамп неколкупати му се закани на Иран со интервенција. Според медиумските извештаи, САД во моментов ја засилуваат својата воена присутност на Блискиот Исток.

Носачот на авиони „УСС Абрахам Линколн“ и придружни бродови се на пат од Јужнокинеското Море кон регионот, објавија „Њујорк Тајмс“ и порталот „Аксиос“. Пентагон засега нема официјална потврда за распоредувањето.

По повеќе од четврт век преговори, Европската комисија во сабота (17.01) ќе го потпише најголемиот трговски договор во историјата на ЕУ со јужноамериканскиот блок Меркосур — Бразил, Аргентина, Парагвај и Уругвај. Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен ќе отпатува во Парагвај за официјализирање на мега-договорот, кој Брисел го претставува како доказ дека Унијата може да гради нови сојузи во ера на глобална нестабилност.

Иако договорот е поздравен како стратешки успех, тој останува длабоко непопуларен кај климатските активисти, кај европските земјоделци и кај Франција, која остро се спротивставува на текстот. Судбината на пактот ќе зависи од гласањето во Европскиот парламент подоцна годинава, кое сѐ уште може да го блокира неговото стапување во сила.

Политички пресврт, не само трговија

Преговорите започнаа во 2000 година — период на силна глобализација, кога на ЕУ ѝ беше полесно да пронаоѓа нови партнери. Но денес, со руската војна во Украина на исток и американските царини на запад, договорот добива многу поинаква политичка тежина.

„Пред 26 години ова беше договор за лидерство и поставување правила во светската трговија,“ изјави аналитичарот Андрес Маламуд за ДВ. Сега, кога уделот на ЕУ во глобалната економија опадна, станува збор за „отпорност“.

Според него, договорот е обид на ЕУ да го зацврсти поредокот базиран на правила, „кој постепено исчезнува во останатиот дел од светот“. Затоа, додава тој, „ова не е само трговија — туку политичка соработка и политички дијалог“.

Пристап до критични минерали

Иако не се очекува договорот значително да го зголеми БДП на ЕУ, тој отвора пристап до материјали што се сметаат за клучни за европската иднина. ЕУ се обидува да ги намали зависностите од Кина и се свртува кон огромните минерални резерви на Бразил.

Бразил учествува со околу 10% во глобалното производство на алуминиум, 13% во графит и 16% во тантал. Земјата доминира и на светскиот пазар за ниобиум, метал што се користи во сè, од производство на челик до суперспроводливи магнети во најголемиот забрзувач на честички во светот, Големиот хадронски судирач (LHC) во близина на Женева, Швајцарија.

Сепак, токму рударството е една од причините зошто еколошките организации го одбиваат договорот, предупредувајќи дека ќе го зголеми уништувањето на шумите на Амазонија и ќе уништи екосистеми.

Автоиндустријата со краткорочна добивка

Германската автоиндустрија се смета за најголемиот европски добитник. Производителите од Германија бараат нови пазари за да ги надоместат загубите од американските царини и намалената кинеска побарувачка.

„Од најголема важност е да се пронајдат нови пазари“, изјави за ДВ минатиот месец Матијас Цинк, извршен директор на одделот за погонски склопови и шасии на германскиот производител на автомобилски делови „Шефлер“.

„Ќе има раст надвор од воспоставените пазари. Ќе има раст кој ќе доаѓа од Бразил, Индија, Југоисточна Азија“, додаде тој.

Но производителите ретко ја истакнуваат другата страна на равенката — барањето помалку регулирани пазари за продажба на автомобили со поголеми емисии, кои во Европа ќе бидат речиси забранети од 2035 година, иако ЕУ веќе ги ублажи некои од одредбите.

Француско противење и политички тензии

Германскиот оптимизам не ги смирува европските земјоделци. „ЕУ сака да ги спаси германските и европските индустрии на грбот на земјоделците,“ изјави еден демонстрант на протест во Брисел, каде трактори блокираа улици со компири.

Минатата година Европската комисија додаде „заштитни механизми“ за ограничување на увозот на јужноамериканско месо, но тоа не ја убеди Франција — најгласниот противник. Полска, Ирска, Австрија и Унгарија исто така се спротивставија, но беа надгласани.

Иако многу одлуки во ЕУ можат да се блокираат со вето, трговските договори се усвојуваат со квалификувано мнозинство — што е редок чекор без француска поддршка и сигнал дека претстојат нови политички битки.

Трамп и новата ера на европската трговија

Потпишувањето на договорот може да означи пресврт за Европа, која забрзано го обновува своето трговско портфолио. Минатата година Брисел го финализираше повеќегодишниот договор со Индонезија, а до крајот на месецов се очекува и нов договор со Индија.

Според Ину Манак од Советот за меѓународни односи, тоа е дел од поширока тенденција:
„Сите партнери на САД бараат како да ги диверзифицираат своите трговски врски,“ вели таа, додавајќи дека Вашингтон сè уште не ја согледал цената на фрагментацијата што сам ја предизвикува.

Кина и промената на глобалната моќ

Манак смета дека жестоката конкуренција за влијание ја менува глобалната рамнотежа, при што азиските и јужноамериканските земји не се подготвени веќе да бидат „приматели на правила“.

„Сега велат: зошто би ги прифатиле вашите услови кога можеме да добиеме подобра понуда од Кина - и тоа без толку ограничувања?“

Протестите во Иран се чини дека се стивнати по неколкунеделните масовни немири кои доведоа до крворполевање со повеќе илјади мртви.

Во главниот град Техеран, не се забележани протести со денови.

Властите не пријавиле немири ниту во други делови од земјата. Сепак, еднонеделниот прекин на интернетот останува на сила.

„Протестите може да продолжат“

Демонстрациите започнаа на крајот на декември поради растечкото незадоволство од влошената економија на Иран. Но тие брзо се претворија во најголемата закана за исламскиот режим откако ја презеде власта по револуцијата во 1979 година.

Режимот го исклучи интернетот и жестоко се пресмета со демонстрантите.

Организацијата „Иран хјумант рајтс“ (ИХР), со седиште во Норвешка, соопшти дека е потврдена смртта на 3.428 демонстранти кои биле убиени од страна на безбедносните сили, но предупреди дека вистинскиот број може да биде неколкукратно поголем.

„Бруталната“ репресија „веројатно го сузби протестното движење засега“, оцени Институтот за проучување на војната со седиште во САД, кој ја следи протестната активност.

Но, оттаму се додава: „Сеопфатната мобилизација на безбедносните сили на режимот е неодржлива, што значи дека е можно протестите да продолжат.“

Трамп им се заблагодари на лидерите на Иран

Претседателот на САД, Доналд Трамп, кој претходно се закани со воена интервенција за поддршка на демонстрантите, изгледа се повлече од таа намера.

Во петокот (16.01) тој даде помирлива изјава, заблагодарувајќи им се на иранските лидери што не ги погубиле уапсените демонстранти.

„Иран го откажа бесењето на над 800 луѓе“, им рече Трамп на новинарите додека ја напушташе Белата куќа за да го помине викендот во неговиот имот Мар-а-Лаго во Флорида, додавајќи дека тој „длабоко го почитува“ тој потег.

Ова следеше откако Белата куќа во четвртокот соопшти дека „за претседателот сите опции остануваат на масата“.

Путин разговарал со иранскиот претседател

Русија, блискиот сојузник на Иран, исто така водела разговори за деескалација на ситуацијата, соопшти Кремљ.

Рускиот претседател Владимир Путин во петокот разговарал и со иранскиот претседател Масуд Пезешкиан и со израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, изјави портпаролот Дмитриј Песков, опишувајќи ги разговорите како „обиди за олеснување на деескалацијата“.

Москва претходно беше претпазлива и речиси тивка околу протестите.

Иранскиот престолонаследник во егзил повикува на американска интервенција

Во меѓувреме, иранскиот престолонаследник во егзил Реза Пахлави изјави дека е уверен оти Исламската Република ќе падне и повика на странска интервенција.

Пахлави, чиј татко беше симнат од власт со Исламската револуција од 1979 година, рече дека сѐ уште верува во ветувањето на Трамп за поддршка. „Верувам дека претседателот е човек што стои зад своите зборови,“ изјави тој пред новинарите во Вашингтон. „Без разлика дали ќе се преземе акција или не, ние како Иранци немаме друг избор освен да ја продолжиме борбата,“ додаде тој.

„Ќе се вратам во Иран“, вети тој. Неколку часа подоцна ги повика демонстрантите повторно да излезат на улица од сабота до понеделник.

Претседателот на Русија, Владимир Путин, разговарал со израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху и понудил посредување во кризата со Иран, соопшти Кремљ.

Путин, како што се наведува, се изјаснил за политички и дипломатски средства за да се обезбедат мир и стабилност во регионот.

Ова може да се протолкува како критика кон можен воен удар од страна на САД и Израел против Иран со цел да се поддржи протестното движење во таа земја.

„Беше потврдена подготвеноста на руската страна да продолжи со соодветни напори за посредување и да го унапреди конструктивниот дијалог на сите заинтересирани држави“, соопшти Кремљ.

Разговор и со иранскиот претседател

Русија е близок сојузник на Иран, а Москва од таму набавува и оружје за својата војна во Украина.

Според портпаролот на Кремљ, Дмитриј Песков, Путин разговарал и со иранскиот претседател Масуд Пезешкијан. Детали за разговорот ќе бидат соопштени дополнително, изјави Песков.

Иранското режимско насилство врз демонстрантите предизвика шок ширум светот. Сликите со редици црни вреќи за телата на убиените одекнаа и кај иранските активистки кои денес живеат во Германија. Пет Иранки, кои живеат на различни места во Келн и Бон, сведочат за болката, шокот и решителноста да го продолжат отпорот – и од далечина.

„Човек не може да остане пасивен“

Ати (името е изменето), млада жена која работи како молекуларен биолог и која пред десет години побегнала од Иран со само еден куфер и лаптоп, повеќе не можела да молчи. Денес од Бон организира протести против иранската власт и говори гласно пред толпата:

„Овој режим на мулите не е легитимен, никогаш не бил. Ако започнеш војна против сопствениот народ, ја губиш секоја легитимност!“, изјавува таа на митингот и добива громогласен аплауз.

Следниот ден, по непроспиена ноќ со треска и исцрпеност, го доживува истото што го чувствуваат многу Иранци во егзил: комбинација од шок, немоќ и физичка исцрпеност предизвикана од извештаите за стотици, па и илјадници убиени демонстранти. Ати очајно се обидува да воспостави контакт со семејството и пријателите – задача речиси невозможна поради целосната комуникациска блокада што ја вовела иранската влада.

Последиците, вели таа за Дојче Веле, се катастрофални и за здравствениот систем во земјата. „Комуникацијата меѓу болниците е прекината. Луѓе умираат бидејќи не можат да бидат транспортирани или згрижени навреме.“ Според нејзини информации, властите уапсиле и ликвидирале лекари кои се обидувале да им помогнат на повредените во нивните домови.

Дополнително, режимските сили користеле и амбулантни возила како замка за апсење на демонстранти. Со својот татко и брат, поддржувачи на режимот, Ати веќе со години нема контакт – уште една болна реалност за многу ирански семејства кои политичките ставови ги разделија засекогаш.

Сепак, таа нема намера да се откаже. „Еден дел од мене сè уште е во Иран“, вели низ солзи. „Тој дел таму гори, страда, умира. Моја должност е да продолжам да се борам од овде.“

Чувство на очај и немоќ во егзил

На само триесет километри од Бон, Моџдех Нурзад успева да одвои неколку минути за разговор во паузата од работа во нејзината аптека во Келн. Таа е сопственичка веќе седум години. Како млада политичка активистка во Иран била прогонувана и во 1984 година побегнала во Германија.

Деновиве, вели таа, мора да функционира механички – мислите ѝ се постојано кај храбрите демонстранти и кај нејзините три сестри кои сè уште живеат во Иран.

„Една недела немам никаков контакт. Со ниту една од нив. Ниту со роднините на мојот сопруг. Имам и многу пријатели и познаници таму, а не знам како се.“

Нурзад го опишува чувството на беспомошност што ги прогонува многу Иранци во егзил во Германија, оддалечени 5.000 километри од татковината: „Се чувствуваме очајни и немоќни. Не е лесно да го гледаме сè ова од далечина.“

Сиромаштијата, безизлезноста и постојаната репресија ги тераат луѓето да излезат на протести на улица. Иранците, вели таа, едноставно веќе не можат да издржат - и тоа го прави овој протестен бран различен од претходните. Раскажува за Иранка чијшто повик за помош стана вирален низ светот: „Таа вели: ‘47 години не живеам, одамна сум мртва. Ако ме убијат, нека ме убијат – нема никаква разлика. Тоа не беше живот.’“

Иако не верува дека режимот на мулите така лесно ќе падне, бидејќи населението се бори со голи раце против до заби вооружена власт, Хурзад не се откажува од својот сон за слободен, еднаков и демократски Иран – без исламска теократија.

А, ако по 42 години конечно би се вратила дома, што би направила најпрво? „Би ги посетила гробовите на моите родители и на многуте пријатели што беа убиени.“

Гнев против режимот и апел до германската влада

И Хелен Носрат, Роза Франке и Мина Ахаџи со децении не можат да се вратат во Иран. Како отворени критичарки на режимот, сите три биле принудени да ја напуштат земјата. Нивните приказни се болно потсетување дека дури и во егзил, борбата против религиската диктатура не запира.

Носрат преживеала опасно бегство со својата петгодишна ќерка и тригодишна внука. Франке поминала три години во озлогласениот затвор Евине во Техеран. Ахаџи е осудена на смрт во отсуство, откако нејзиниот сопруг бил егзекутиран.

Во едно кафуле во Келн, каде што со години ги организираат протестите и акциите за разобличување на кршењето на човековите права во Иран, тие повторно седнуваат на маса што им стана симбол на отпорот.

„Размислувам дека веќе повеќе од 20 години доаѓаме во ова кафуле и покренавме толку многу – борбата против каменување, против смртна казна. Но секогаш имавме некаква надеж. Сега, остана само гнев против ова убиствено владеење – тоа мора да исчезне“, вели Ахаџи за ДВ.

Роза Франке го прераскажува последниот разговор со својата внука од Техеран: „Рече дека е полошо од војна.“ Милициите земале луѓе од сите возрасти – демонстранти, случајни минувачи, дури и деца и осумдесетгодишни старци. „Почна да плаче и ми рече: ‘Тетко, ни треба поддршка од странство. Луѓето се плашат. Револуционерните гардисти се на улиците, ги убиваат сите.’“

И покрај сè, трите активистки не се откажуваат. Никогаш и не се откажале. Во сабота (17.01) повторно ќе излезат на улиците на Келн на големиот протест, каде уште еднаш ќе го кренат гласот против омразениот режим на мулите.

Тие ќе упатат и апел до германската влада и до канцеларот Фридрих Мерц: да направи многу повеќе отколку досега. „Германија мора да има сопствена политика кон Иран, независна од САД, и мора да ја брани демократијата во Иран“, порачува Хелен Носрат.

Венецуелската опозициска лидерка Марија Корина Мачадо му го даде на американскиот претседател Доналд Трамп својот медал од Нобеловата награда за мир „како признание за неговата единствена посветеност на нашата слобода“.

По средбата со Трамп во Вашингтон, Мачадо оцени дека разговорот поминал добро и нагласи дека нејзините поддржувачи можат „да сметаат“ на американскиот претседател.

Службеник од Белата куќа потврди дека Трамп има намера да го задржи медалот. Белата куќа објави фотографија на која американскиот претседател насмеано го држи врамениот медал од Нобеловата награда за мир.

Официјално, Мачадо останува носителка на Нобеловата награда за мир. Нобеловиот комитет во Стокхолм претходно соопшти дека одликувањето ниту може да биде одземено, ниту пренесено на друга личност.

Трамп не се потпира на Мачадо

Трамп не даде дополнителни коментари за предавањето на медалот. Пред средбата со Мачадо, тој оствари телефонски разговор со актуелната претседателка на Венецуела, Делси Родригез. На својата платформа „Truth Social“, Трамп потоа напиша дека двајцата „постигнале добар напредок во стабилизацијата и економското закрепнување на Венецуела“.

По американскиот напад врз Венецуела и апсењето на претходниот шеф на државата Николас Мадуро и неговата сопруга Силија Флорес, Трамп, спротивно на претходните ветувања, ѝ ја ускрати на Мачадо можноста да ја преземе власта во земјата. Како образложение, тој наведе дека таа нема доволно поддршка на терен.

По заканите на американскиот претседател Доналд Трамп кон Иран, САД, според медиумски извештаи, го засилуваат своето воено присуство на Блискиот Исток. Носачот на авиони „УСС Абрахам Линколн“ и придружни бродови се на пат од Јужнокинеското Море кон регионот, објавија „Њујорк Тајмс“ и порталот Аксиос.

Според информациите, „УСС Абрахам Линколн“ треба да пристигне на Блискиот Исток за околу една недела. Носачот обично превезува неколку илјади војници и десетици борбени авиони и е придружуван од морнарички уништувачи.

Дополнително, ќе бидат испратени и оружје и одбранбена опрема, известува „Њујорк Тајмс“. Можно е да следуваат и други борбени авиони. За ова сè уште нема официјална потврда од Пентагон.

Трамп најави помош

Од почетокот на масовните протести во Иран, Трамп неколкупати се закани со интервенција на САД и им вети „помош“ на демонстрантите.

Безбедносниот апарат на Иран брутално ги задуши протестите што траат од декември. Активисти за човекови права зборуваат за повеќе илјади загинати и над 10.000 уапсени.

Покрај можната воена интервенција, САД веќе воведоа дополнителни санкции против ирански политичари и компании, меѓу кои и банки преку кои, наводно, се слевале приходи од трговијата со нафта.

Генералниот секретар на ОН повикува на воздржаност

Американскиот амбасадор во ОН, Мајк Волц, на седница на Советот за безбедност во Њујорк повторно упати остри предупредувања од натамошна ескалација во Иран. Тој нагласи дека Трамп е „човек на дела, а не на бесконечни зборови какви што слушаме во ОН“. Американскиот претседател „јасно стави до знаење дека сите опции се на маса за да се прекине масакрот“, рече Волц.

Седницата на Советот за безбедност беше свикана на барање на САД.

Обединетите нации го повикаа Иран да ги запре сите планирани егзекуции на демонстранти и да ги истражи сите смртни случаи на независен и транспарентен начин. Генералниот секретар Антонио Гутереш, како што се вели, ги повика сите страни на максимална воздржаност.

Американската влада не е импресионирана од пристигнувањето на војници од земји членки на НАТО на Гренланд.

„Не верувам дека војници во Европа ќе влијаат на процесот на одлучување на претседателот или дека тоа на кој било начин ќе има ефект врз неговата цел да го преземе Гренланд“, изјави портпаролката на американскиот претседател Доналд Трамп, Каролин Ливит, во Белата куќа.

Во моментов неколку сојузници на Данска од НАТО испраќаат војници на арктичкиот остров како дел од воена извидничка мисија. Извидувањето, кое е под водство на Данска, не претставува НАТО-мисија, но земјите кои учествуваат се членки на одбранбениот сојуз.

Гренланд, кој има широка автономија, припаѓа на територијата на Данска, земја членка на НАТО. Во мисијата учествуваат и војници на германскиот Бундесвер. Од воениот аеродром Вунсторф во Долна Саксонија во четвртокот (15.01) полета транспортен авион А400М со нешто повеќе од десетина војници. По застанување во Данска, војниците денеска треба да пристигнат на Гренланд со цивилен дански авион, заедно со други партнери.

Војници испраќаат и Норвешка, Шведска, Финска, Велика Британија, Франција и Холандија. Некои од нив веќе пристигнале на Гренланд.

Во случај на нужда, земјите од ЕУ би морале да ѝ помогнат на Данска

Портпаролка на високата претставничка за надворешна политика на ЕУ, Кaja Калас, појасни: Во случај на вооружен конфликт околу Гренланд, Германија и другите земји од ЕУ би морале да ѝ укажат помош на Данска доколку таа го побара тоа.

Гренланд е дел од територијата на Кралството Данска и затоа во основа спаѓа под меѓусебната клаузула за солидарност од член 42, став 7 на ЕУ-договорот, изјави портпаролката за германската агенција ДПА. Истовремено нагласи дека моментално нема услови за примена на оваа одредба. Во принцип, воена конфронтација се смета за многу неверојатна, бидејќи најверојатно никој не би сакал да се соочи со најсилната воена сила во светот.

Руски амбасадор го обвинува НАТО за милитаризација на Арктикот

Рускиот амбасадор во Данска го обвинува НАТО дека сака воено да се засили на Арктикот, имајќи ги предвид американските барања за Гренланд. Земјите членки на НАТО, вклучувајќи ја и Данска, го користат застрашувањето со голема руска или кинеска закана за да го милитаризираат Арктикот, изјави Владимир Барбин за руската државна новинска агенција ТАС. Според него, Данска – како членка на НАТО – преку вовлекување на Алијансата во Арктикот следи конфронтативен пристап кој доведува до зголемени воени тензии во регионот.

Русија, со својата долга северна крајбрежна линија на Арктичкиот Океан, го смета Арктикот за своја сфера на интерес. Таа сè повеќе ги користи морските патишта во регионот и ја засилува својата воена присутност.

САД зборуваат за „продуктивна средба“

Кризната средба меѓу САД, Данска и Гренланд во средата не донесе решение за конфликтот околу американските аспирации за Гренланд. Според данскиот министер за надворешни работи Ларс Леке Расмусен, средбата со американскиот државен секретар Марко Рубио и потпретседателот Џеј Ди Венс открила „фундаментални“ разлики во ставовите.

Од друга страна, американската владина портпаролка Ливит ја нарече средбата „продуктивна“. Таа изјави дека било договорено формирање работна група која ќе води технички разговори за купувањето на Гренланд. Ливит додаде дека добила информација оти овие состаноци треба да се одржуваат на секои две до три недели.

Агентите на Службата за имиграција и царини (ИЦЕ) на САД, некогаш релативно незначајна гранка на властите за спроведување на законот, сега станаа клучна компонента во иницијативата на Доналд Трамп за масовна депортација.

Откако Трамп ја презеде функцијата пред една година, бројот на агенти на оваа служба скокна од 10 илјади на 22 илјади лица, благодарение на кампањата за регрутирање од Министерството за внатрешна безбедност, спроведена со цел да се идентификуваат „квалификувани патриотски Американци од цела земја“.

Во периодот меѓу 20 јануари и 10 декември 2025 година, администрацијата на Трамп депортираше 605 илјади лица, а 1,9 милиони имигранти „доброволно заминале“.

Вакво значително зголемување на бројот на агенти е невообичаено и без преседан во историјата на ИЦЕ, служба формирана во 2002 година. Тоа отвора прашања за процесот на проверка на кандидатите, чиј број, според Министерството, минатата година бил 220.000 лица.

Намалено времето за обука, зголемен бројот на агенти

Времетраењето на обуката е намалено од 16 на 8 недели. Условот да се учи шпански во помал обем, јазикот на повеќето неовластени имигранти во земјата, исто така е укинат. Од ИЦЕ не одговараат на серија прашања од ДВ за постапката на регрутирање.

Загриженоста во врска со обуката на агентите и перципираната политизација на службата се зголемени по смртта на Рене Никол Гуд, што предизвика протести низ целата земја и доведе до оставка на десетина федерални обвинители во сојузната држава Минесота.

„ИЦЕ бара кандидати кои исполнуваат специфични услови за подобност и соодветност, како државјанство, стандарди за физичка подготвеност, истраги на потеклото и за некои позиции и постоечка обука или искуство во спроведување на законот“, вели за ДВ Мелиса Хамилтон, американска адвокатка и поранешна полицајка и затворска службеничка.

„Истовремено, неодамнешните сојузни иницијативи за регрутирање го нагласуваат обемот покрај квалитетот, со значително финансирање насочено кон пополнување на десетици илјади отворени места и нудење стимулации за привлекување на големи групи кандидати во краток рок“, додава таа.

Акцијата за регрутирање го опфаќа Чичко Сем

Хамилтон, која моментално е професор по право и кривично право на Универзитетот Сари во Англија, вели дека елементи од стратегијата за регрутирање на ИЦЕ, како посета на саеми за работа или објавување огласи на сојузни веб-страници за работа, се типични за спроведување на законот, но дека организацијата користи и невообичаени методи.

„Поновиот пристап на ИЦЕ се разликува во обемот и интензитетот на медиумското присуство, со рекламни кампањи со невообичаено висок буџет и адресирање на широката јавност насочена кон генерирање голем број апликации“, посочува таа.

Ваквото присуство во медиумите и на социјалните мрежи, кое користи алатки за регрутирање што се потпираат на клучните пораки на Трамп, се покажа како контроверзно. Тоа вклучува и прикажување на Чичко Сем, персонифициран симбол на американската влада најпознат по тоа како беше користен за регрутирање војници за време на Првата светска војна, а сега се појавува на веб-страницата за кариери на ИЦЕ, како и објавување на официјалните страници на социјалните медиуми на сликата „Американски напредок“ често критикувана поради тоа што прикажува бели доселеници на пат кон нивната „манифестна судбина“ (идеолошки концепт од 19 век кој значи дека Американците имаат „божја“ или историска мисија да се шират територијално и да го наметнат својот систем, вредности и начин на живот, н.з.), додека Индијанците се повлекуваат од видно поле.

Според документ од 30 страници во кој увид имал весникот „Вашингтон пост“, сметката за тоа што министерството го опиша како „регрутирање во воено време“ за 2026 година треба да изнесува 100 милиони долари (86 милиони евра). Темпото изгледа дека ќе продолжи, со оглед на тоа што „Големиот прекрасен закон“ на Трамп за ИЦЕ предвидува буџет од 170 милијарди долари во следните четири години за чување на границите и внатрешни работи.

Рекламите ја таргетираат базата на Трамп

Но, се чини дека не постерите или слоганите, туку најголемо влијание имаат „напорите за информирање на јавноста базирани на податоци“, како што ги нарекува Министерството.

Многу аналитичари сметаат дека ИЦЕ користи модерни методи да таргетира групи кои ја делат идеологијата на Трамп. Хамилтон укажува на праксата на гео-оградување, што во случајов значи дека веб-пребарувачите и објавите на социјалните мрежи може да бидат прецизно идентификувани и да им се прикажат реклами за регрутирање на секого во близина, на пример на воени бази, спортски настани или саеми за оружје и трговија.

Во документот се наведува дека ИЦЕ се стреми и да го „преплави пазарот“ со реклами на социјалните медиуми и да користи инфлуенсери на страници како Рамбл, платформа за споделување видео клипови популарна кај политичката десница.

„Пораките за регрутирање на ИЦЕ, особено неодамнешните кампањи, се чини дека се дизајнирани да одекнуваат кај луѓе кои се подложни на патриотски и теми за национална безбедност. Исто така, се чини дека се дизајнирани да бидат привлечни за МАГА базата и имплицитната порака 'Америка на прво место' содржана во нив“, вели Хамилтон, нагласувајќи дека материјалите за регрутирање на ИЦЕ немаат директна спецификација за политички критериуми за кандидатите.

Бонуси за регистрација до 50 илјади долари и „опции за отплата и опции за простување на студентски кредит“ се исто така достапни за новите регрути. „Кампањата ги таргетира невработените и оние со работничко потекло“, наведува Хамилтон. „Веројатно не им се допаѓа на оние кои се заинтересирани за социјална правда“, додава таа.

Возрасната граница е укината, но регрутирањето е успешно?

Иако се чини дека ИЦЕ таргетира лица од одредена политичка и економска демографска припадност, од почетокот на годината ги укина и ограничувањата во однос на возраста на апликантите, со што е проширен кругот на потенцијални кандидати од кои може да се избира. Долната возрасна граница претходно беше 21 година, а горната од 37 до 40 години, во зависност од местото.

Министерството за национална безбедност инсистира дека нивните процеси на регрутирање обезбедуваат „ригорозни стандарди за обука и подготвеност“.

Иако со критики, акцијата за регрутирање функционирала, барем на некои нивоа, смета Хамилтон. „Успехот зависи од користените критериуми. Ако целта беше брзо да има значително зголемување на бројот на агенти, се чини дека е исполнета. Ако целта е да се привлече многу искусен персонал за спроведување на законот, оценката е мешана, при што се наведува и загриженост во врска со нивото на искуство на новите регрути во однос на сложените барања во врска со спроведувањето на имиграцијата“, вели Хамилтон.

Министерството не прави нужно такво разликување. „Со овие нови патриоти во тимот, ќе може да го постигнеме тоа што многумина го нарекуваат невозможно и да го исполниме ветувањето на претседателот Трамп - Америка да ја направи повторно безбедна“, напишаа фалбаџиски од Министерството минатиот месец.

Транспортен авион од типот А400М денеска (15.01) носи извидувачки тим на германскиот Бундесверот на Гренланд. Војниците треба да бидат префрлени во главниот град Нук, со една меѓустаница, дознава германската агенција ДПА.

Министерството за одбрана на Германија претходната вечер соопшти дека треба да бидат испратени 13 војници.

„Целта е да се испитаат рамковните услови за можни воени придонеси за поддршка на Данска во обезбедувањето на регионот, на пример преку капацитети за надзор на поморскиот простор“, соопшти Министерството за одбрана во Берлин.

Германија и други европски земји на тој начин го продолжуваат повеќедневниот воен извидувачки ангажман на арктичкиот остров, по неуспешните кризни разговори меѓу САД, Данска и Гренланд. Разговорите во Вашингтон за конфликтот околу арктичкиот остров завршија во средата без решение.

Во ноември, морнарицата го стави во употреба првото летало од новиот морски извидувачки авион од типот P-8A „Посејдон“. Со авионот екипажот е во состојба да надгледува големи морски подрачја, да следи движења на бродови и да лоцира подморници со помош на радарски, акустични и оптички системи.

Како парите од ЕУ ја менуваат економијата на една земја? Тоа најдобро го покажува споредбата на Србија и Бугарија, наведува весникот Франкфуртер алгемајне цајтунг во анализата посветена на придобивките од членството во ЕУ. За 17 години членство во ЕУ, економијата на Бугарија далеку ја надмина српската.

Иако не сите во Бугарија беа воодушевени кога на 1 јануари земјата влезе во еврозоната—мнозина сакаа левот да биде задржан, Франкфуртер алгемајне цајтунг (ФАЦ) оценува дека првичниот скептицизам веројатно со време ќе отстапи пред широко одобрување.

Во својата анализа, весникот наведува дека Бугарија недвосмислено добива од членството во Европската унија, во која влезе во 2007 година, а од 2025 е и дел од шенгенскиот простор.

Поголемиот дел од населението е свесно за користа од ЕУ: повеќето Бугари сфатија што носи членството, додека партии како „Преродба“, со барања за излез од ЕУ или тврдења дека членството им штети на националните интереси, уживаат ограничена поддршка.

Како Бугарија ја престигна Србија

Придобивките од членството на Бугарија во ЕУ во последните 18 години особено јасно се гледаат во споредба со соседна Србија, која има сличен број жители, пишува ФАЦ.

Кога во 2007 година Бугарија беше примена во ЕУ, нејзината економија беше послаба од српската и со понизок БДП. Иако Србија од тогаш бележи значителен раст, Бугарија успеа да ја престигне: во 2024 година БДП по глава на жител во Бугарија изнесуваше 16.260 евра, додека во Србија 12.640. Предноста е видлива и во други показатели, како просечната плата и куповната моќ.

ФАЦ наведува повеќе фактори за побрзиот развој на Бугарија. Србија добива средства од ЕУ, но тие се далеку помали од инструментите достапни за државите членки. Во јули 2022 година, Брисел најави дека за Бугарија, и понатаму сметана за најсиромашна земја-членка, за периодот до 2027 година се планирани 11 милијарди евра, од кои 4,2 милијарди за изградба и модернизација на инфраструктурата во заостанатите региони.

Покрај тоа, земјите членки имаат пристап до Механизмот за закрепнување и отпорност, создаден од Европската комисија по пандемијата. За Бугарија се предвидени шест милијарди евра, вклучително и 144 милиони за третата линија на софиското метро, информира ФАЦ. Белград, пак, и понатаму нема метро, иако планови постојат со децении, но нема изгледи да се реализираат набргу. Истовремено, ФАЦ наведува дека исплатата на дел од средствата за Бугарија е забавена, затоа што Брисел инсистира на усвојување 22 закони за борба против корупцијата и унапредување на управувањето. Меѓу другото, ЕК бара ограничување на овластувањата на главниот обвинител.

ЕУ бара суштински реформи во правосудството

ЕУ инсистира главниот обвинител да може да биде повикан на одговорност доколку без основана причина одбие да покрене истрага против влијателни осомничени, пракса што, според ФАЦ, често се случувала во минатото. Кога претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, ја посети Софија во април 2022 година, таа зад кулисите јасно ставила до знаење дека милијардите ќе бидат исплатени само по спроведување на потребните реформи, пишува Мартенс. Постигнатиот напредок потоа овозможи исплата на повеќе транши, последно 1,6 милијарди евра во декември. Сепак, дел од средствата и натаму се блокирани поради недовршени реформи.

За ФАЦ, Весела Чернева, заменик-директорка на Европскиот совет за надворешна политика во Софија, оценува дека условувањето на реформите во правосудството со исплатата на траншите од Механизмот за закрепнување и отпорност е клучно: „Секоја бугарска влада знае дека постојат строги критериуми за тоа што е добро управување, а што не е.“

Таа потсетува на декемвриските демонстрации што доведоа до оставка на коалициската влада. Германското издание забележува дека протестите беа насочени и против влијанието на контроверзниот олигарх Делјан Пеевски врз владата, како и против поранешниот премиер Бојко Борисов.

„Протестите во Бугарија покажаа дека владата речиси нема простор за дејствување кога општеството и Брисел споделуваат критичка оценка.“

Пристап до пазарите

Ова е уште една разлика со Србија, каде повеќе од една година масовните протести не донесоа конкретни политички последици. Но, во Србија не се вливаат милијарди од ЕУ, па инструментите за притисок за реформи се послаби. Последица од тоа е пониско ниво на демократија, владеење на правото и медиумска слобода во Србија отколку во Бугарија.

ФАЦ забележува дека, благодарение на инвестициските програми на ЕУ, Бугарија доби можност да склучи договор со германскиот концерн „Рајнметал“ за изградба на фабрика за муниција. Еднакво значајна, ако не и поважна, е припадноста кон европскиот единствен пазар со речиси 450 милиони потрошувачи, фактор што ја прави Бугарија и нејзината извозна економија поатрактивни за инвеститорите.

Србија нема сличен пристап до пазарите. И покрај тоа што во последниве години бележи видлив економски раст, разликата се чувствува. Во Србија и денес се случува да се потсмеваат на Бугарија, но таа ја престигна својата западна соседка. Романија напредува уште побрзо. Со секоја година од членството на Софија и Букурешт во ЕУ, дистанцата со Белград се зголемува, заклучува ФАЦ. Со други зборови: ЕУ има реално политичко и економско влијание.

Популарната мерка „Мој ДДВ“ нема да се укине. Министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска на прес-конференција во Скопје потврди дека граѓаните и понатаму ќе добиваатповрат од 15% од платениот ДДВ за скенирани сметки. Оваа изјава доаѓа по шпекулации дека мерката би можела да се укине поради високите трошоци и слабите резултати во борбата против сивата економија.

Зошто се појавија дилеми за укинување?

Дилемите се појавија откако исплатата на повратот доцнеше кон крајот на минатата година. Управата за јавни приходи (УЈП) го оправда тоа со технички проблеми. Дополнително, директорката на УЈП, Елена Петрова, предупреди дека проектот е скап за буџетот и не ја исполнил својата основна цел – намалување на сивата економија.

„Не можам да кажам дека ќе има било какви промени. Напротив, сè останува како досега“, изјави Димитриеска-Кочоска, нагласувајќи дека темата не била предмет на дискусија во Владата. Таа додаде дека мерката продолжува да функционира како и претходно, без најавени измени.

Колку чини мерката „Мој ДДВ“?

Според Петрова, за 2025 година се издвојуваат околу 14,5 милиони евра за поврат на ДДВ за околу 502.000 корисници во Македонија. Тоа претставува приближно 4% од годишната наплата на ДДВ или половина месечен приход од ДДВ. Овој износ секоја година расте, бидејќи се зголемува бројот на корисници и наплатата на приходот.

Мерката беше воведена во 2019 година со цел да ја намали сивата економија преку активна улога на граѓаните како „даночни инспектори“. Сепак, според Петрова, ефектите се слаби:

„Состојбите на терен и внатрешните податоци јасно водат до заклучок дека мерката не го дала посакуваниот ефект“, рече таа во интервју за ТВ Телма.

Иако нема одлука за укинување, Петрова нагласува дека мора да се разговара за ефикасноста на мерката: „Кога се трошат јавни средства, мора да се анализира дали мерката ги дава резултатите за кои беше воведена“, заклучи таа.

Министерството за финансии информираше дека успешно е реализирана аукцијата за издавање на десеттата еврообврзница во износ од 1 милијарда евра, поделена во две транши од по 500 милиони евра, со рокови на доспевање од 4 и 8 години. Според министерката Гордана Димитриеска Кочоска, ова е значаен чекор за стабилноста на јавните финансии и сигнал за довербата на меѓународните инвеститори.

„Каматните услови што ги обезбедивме се меѓу најповолните во регионот, што ја зацврстува позицијата на државата како кредибилен издавач на меѓународните пазари“, изјави Кочоска.

Каматните стапки изнесуваат 3,875% за четиригодишната транша и 4,75% за осумгодишната, што според Министерството претставува најконкурентна цена на задолжување во последните две децении.

Зошто е важна оваа еврообврзница?

Средствата од новата еврообврзница ќе се искористат за исплата на еврообврзницата од 2020 година (700 милиони евра), финансирање на буџетскиот дефицит и за реализација на развојни проекти за економски раст во Македонија.

Министерството нагласува дека издавањето е планирано во Буџетот за 2026 година и во стратегијата за управување со јавниот долг. Иако номиналниот износ е 1 милијарда евра, нето-ефектот врз јавниот долг е понизок поради предвремен откуп на обврзници.

СДСМ предупредува од буџетска дупка

Опозицискиот СДСМреагира дека новото задолжување е доказ за „дупка од една милијарда евра“ во буџетот. „Ова не е приказна за успех, туку за нужда“, велат од партијата, предупредувајќи дека задолжувањето ќе значи поголеми камати за граѓаните, помалку средства за здравство, образование и социјални програми и зголемен ризик од криза при раст на глобалните каматни стапки.

„Време е за одговорна политика, а не за спинување на долговите како победа“, порачаа од СДСМ.

Ефекти врз јавниот долг

Според Министерството, целта е рамномерно распределување на отплатите и намалување на ризиците. Во следните пет години, обврските за отплата ќе изнесуваат:

• 2026: 1,563 милијарди евра
• 2027: 1,579 милијарди евра
• 2028: 1,971 милијарди евра
• 2029: 1,304 милијарди евра
• 2030: 1,414 милијарди евра или вкупно 8,804 милијарди евра.

По година во која шумски пожари го разорија Лос Анџелес, необична циклонска бура ја погоди Југоисточна Азија, а сушата го принуди Иран да планира преместување на главниот град, новите податоци покажуваат дека 2025 година била трета најтопла во историјата.

Парискиот климатски договор и надминувањето на прагот од 1.5°C

Наодите од програмата за климатски промени на „Коперникус“ исто така откриваат дека 2025 е трета година по ред со просек на загревање од повеќе од 1,5 степени Целзиусови над прединдустриското ниво. Ова е првпат тој праг да се преминува три години по ред.

Мауро Факини, кој го надгледува набљудувањето на Земјата за Европската комисија, го опиша тоа како „пресвртница што никој од нас не сакаше да биде достигната“.

Findings from EU's Copernicus Climate Change Service program also reveal that global temperatures from the past three years averaged more than 1.5 degrees Celsius (2.7 degrees Fahrenheit) above pre-industrial levels. It is the first time a three-year period has crossed that threshold.

Научниците долго време предупредуваат на опасностите од надминување на овој температурен праг утврден во Парискиот климатски договор од 2015 година. Тие нагласуваат дека затоплувањето над тој праг ќе значи повеќе денови со екстремна жештина, како и зголемени смртоносни поплави и разорни бури.

Карло Буонтемпо, директор на службата за климатски промени на „Коперникус“, оценува дека светот сега е осуден да го премине прагот на долг рок.

„Изборот што го имаме сега е како најдобро да го управуваме неизбежното надминување и неговите последици врз општествата и природните системи“, потенцира тој во соопштение за јавност.

Стакленички гасови и нивното влијание врз глобалното затоплување

Научниците се согласуваат околу потребата истовремено да се намалат емисиите на стакленички гасови преку премин кон чиста енергија, додека трае адаптацијата за живот на затоплена планета.

На овогодишниот климатски самит на Обединетите нации, земјите ветија 120 милијарди долари (102 милијарди евра) за ранливите нации за финансирање на проекти за адаптација како морски ѕидови, системи за рано предупредување и култури отпорни на суша. Ветувањата за климатско финансирање не секогаш се претвораат во акција.

Ел Нињо придонесе за трендот

Стакленичките гасови, кои апсорбираат и задржуваат топлина во атмосферата, остануваат водечка причина за повисоки глобални температури. Тие се ослободуваат кога согоруваме нафта, јаглен и гас за да ги напојуваме нашите автомобили или да ги загреваме и ладиме домовите, и се поврзани со зголемување на екстремните временски настани кои одземаат животи ширум светот.

Ова натрупување се влошува со уништувањето на природните апсорбери на јаглерод, како шумите, кои инаку би апсорбирале ЦO₂.

„Атмосферските податоци од 2025 година даваат јасна слика: човечката активност останува доминантен фактор за исклучителните температури што ги набљудуваме“, вели Лоренс Руил, директор на службата за мониторинг на атмосферата на „Коперникус“, додавајќи дека „стакленичките гасови постојано се зголемуваат во последните 10 години.“

Но, во 2023 и 2024 година, оваа слика беше дополнително влошена од особено силен Ел Нињо — климатски образец што се јавува на секои неколку години и ја пренесува топлината од океаните во атмосферата.

Последиците беа видливи ширум светот. „Коперникус“ откри дека морскиот мраз на двата пола достигна рекордно ниско ниво во 2025 година, Антарктикот имаше најтопла годишна температура досега, а половина од копнената површина на светот доживеа повеќе опасно жешки денови од вообичаено.

„Атмосферата ни испраќа порака, и мора да ја слушнеме,“ опоменува Руил.

Незадоволството околу непостигнувањето договор за зголемување на минималната плата ќе резултира со јануарски бран на протести во Македонија. Синдикатите најавуваат дека деновиве излегуваат на улица. Предвидени се штрајкови во повеќе институции и блокади на улици.

Ако повторно нема разбирање од Владата и од работодавачите дека платите мора да растат, не е исклучена можноста за генерален штрајк во јавниот и приватниот сектор. Барањата се јасни: 600 евра минимална плата и по 100 евра зголемување на сите останати плати.

Владата и работодавачите без решение

Ваквите најави следат откако со месеци наназад нема никаков напредок околу прашањето за зголемување на минималната плата. Владата изминатиот период топката ја префрла кај работодавачите и работниците – оставајќи ги тие да најдат решение за минималната плата.

Од Сојузот на синдикати на Македонија (ССМ) веќе подолго време укажуваат дека не гледаат излез од ситуацијата.

250 евра за функционерите – 25 евра за работниците

„Функционерите ги оставија работниците сами да се договорат со газдите за зголемување на минималната плата, а од друга страна истите функционери не разговараат со работниците затоа што ќе им се зголемат платите од 200 до 300 евра во месец февруари оваа година“, реагираат од ССМ.

Законот за плата и други надоместоци на пратениците и избраните лица предвидува дека платата на функционер се утврдува врз основа на просечната плата во државата, коефициент и работно искуство. Работното искуство се вреднува со 0,5% за секоја започната година стаж, а најмногу до 20%.

Но, според ССМ, функционерите одбиваат да дадат поддршка за зголемување на минималната плата и останатите работнички плати. Владата планира само усогласување од околу 25 евра од март, што е далеку од барањата на синдикатите.

Колку изнесува прагот на сиромаштија?

Според ССМ, на едно работничко семејство му се потребни 2,6 минимални плати за да ги покрие основните потреби, односно една синдикална минимална кошница. Еден функционер со својата плата може да си дозволи 2 до 2,5 такви кошници.

„За функционерите можеби е оправдано да не излезат на протест, но колку е оправдано работниците кои не се функционери да не излезат на протест? Моќта е во работниците затоа што работниците ги бираат функционерите, а функционерите одбираат да не ги поддржат работниците“, порачуваат од ССМ.

Синдикатите се повикуваат на најновите податоци на Државниот завод за статистика: стапката на сиромаштија во Македонија во 2024 година изнесувала 21,9%. Прагот на сиромаштија е утврден на 374.400 денари годишно, односно околу 6.100 евра. Тоа значи дека едно четиричлено семејство месечно треба да располага со најмалку 31.200 денари за да не се смета за сиромашно.

Владата смета дека минималната плата треба само да се усогласи за околу 25 евра и да изнесува околу 26.000 денари, што е за 5.200 денари под прагот на сиромаштија.

„Тие сакаат работниците да одат на работа, а да се сиромашни“, децидни се од синдикатот.

Статистика за ниски плати

Директорката на Управата за јавни работи, Елена Петрова, во интервју за „Топ тема“ на ТВ Телма, изјави дека основна плата плус додатоци до 23.000 денари земаат околу 16.000 граѓани. Станува збор за податоци за 11 месеци (заклучно со ноември) во 2025 година.

ССМ смета дека овие податоци се загрижувачки. Тие не бараат само зголемување на минималната плата, туку и на сите останати плати. Според нив, зголемување од 100 евра за големите компании не значи ништо, а за работниците ќе значи дополнителен мотив за поголемо залагање, поголема продуктивност и додадена вредност.

Додека глобалните нафтени пазари во случајот со Венецуела реагираа релативно мирно, немирите и можната ескалација во Иран предизвикуваат далеку поголема загриженост. Експертите сметаат дека тоа е повеќе од оправдано.

Според енергетските аналитичари, евентуално влошување на ситуацијата во Иран би имало огромни последици за глобалните пазари на нафта и финансии. „Иран произведува четири пати повеќе нафта од Венецуела,“ објаснува енергетскиот експерт Андреас Голдтау.

„Иран е трет најголем производител во ОПЕК и обезбедува околу четири проценти од светската побарувачка. Венецуела произведува околу еден процент. Се проценува дека Иран извезува близу два милиона барели дневно, додека Венецуела извезува околу 350.000 барели. Затоа, прекинот на иранското производство би имал многу посилен ефект врз светските пазари“, вели директорот на Школата за јавна политика „Вили Брант“ при Универзитетот во Ерфурт.

Поголем геополитички ризик во Персискиот Залив

Во случајот со Иран, дополнителен фактор е и ризикот од регионален конфликт во Персискиот Залив. „Во тој регион се наоѓаат околу 50 проценти од светските резерви на нафта, а една третина од глобалното производство се одвива на Блискиот Исток. Затоа политичките турбуленции во Иран имаат многу посилно влијание врз пазарите отколку кризата во Венецуела“, нагласува Голдтау.

Иако Венецуела располага со најголеми резерви на нафта во светот — околу 303 милијарди барели според ОПЕК — поголемиот дел е т.н. тешка нафта, која бара специјална технологија за експлоатација и преработка. Дополнително, голем дел од резервите се во тешко пристапниот појас Ориноко.

Пад на производството и инфраструктурни слабости

Иран, како и Венецуела, трпи последици од меѓународни санкции насочени кон неговата нафтена индустрија. Пристапот до современи технологии е ограничен, а одржувањето е скапо поради недостиг на резервни делови и слаб прилив на инвестиции. Секторот е државен, што дополнително ги одбива странските инвеститори.

Овие предизвици се однесуваат и на преработката: „Рафинериите во Иран не произведуваат нафтени деривати што ги исполнуваат стандардите на западните пазари. Освен санкциите, тоа е последица и на нападите од САД и Израел врз иранската инфраструктура — т.н. midstream сегмент“, додава Голдтау.

Во нафтената и гасната индустрија, под поимот („midstream") се подразбираат транспортот, складирањето и почетната обработка на сурова нафта и природен гас. Според дефиницијата на американското здружение GPA Midstream Association, компаниите од оваа област обезбедуваат ефикасна логистика и стабилно снабдување, независно од осцилациите во производството како оние во Венецуела и Иран.

Иранската издржливост и економскиот притисок

И покрај сите проблеми, иранскиот нафтен сектор покажува изненадувачка издржливост во поглед на обемот на производство. По револуцијата во 1979 година, производството никогаш не се вратило на тогашните шест милиони барели дневно, но по падот на два милиони барели во 1980-тите, Иран повторно го стабилизирал производството на нешто над четири милиони барели дневно.

Сепак, државните приходи остануваат под силен притисок. По години продажба на нафта со попусти за да се најдат купувачи, Иран не успева да привлече неопходни инвестиции во секторот.

Енергетско богатство, растечко сиромаштво

Ситуацијата наликува на онаа во Венецуела: слабата енергетска инфраструктура значи дека Иран, и покрај огромните ресурси, сè потешко обезбедува достапна енергија за граѓаните. Субвенциите го оптоваруваат буџетот, а последиците се економска криза, девалвација на валутата, хиперинфлација и протести низ земјата.

Особено опасно би било сценариото во кое работниците од нафтениот сектор би се приклучиле на протестите. Засега нема информации дека немирите ја зафатиле покраината Хузестан — клучниот регион за производство — ниту дека паднал извозот на сурова нафта, пренесува американскиот магазин „Форчн“.

Но, доколку работниците одговорнат на повикот на Реза Пaхлави, синот на поранешниот шах кој живее во егзил во САД, можните последици се непредвидливи. Во 1978 година токму нафтените штрајкови го урнаа режимот на шахот за само неколку месеци.

Американскиот инвеститор Марк Мобиус предупредува дека пропаѓање на Исламската Република драстично би го изменило балансот на силата во регионот: „Најдобар исход би бил целосна промена на власта. Најлош — долготраен внатрешен конфликт.“

Можен скок на цената на нафтата на 120 долари?

Доколку производството во Иран целосно запре, краткорочно би се очекувал остар раст на цените, но среднорочно другите производители би ја надоместиле празнината. Можно е и активирање на стратешките резерви на Меѓународната енергетска агенција, што би го стабилизирало пазарот, смета Голдтау.

Сепак, тој предупредува на многу поголем ризик: ескалација што би го вклучила целиот регион, „иранските актери да го пренесат судирот на регионот“. Блокада на Ормускиот Теснец — низ кој поминува над 25 проценти од нафта која се транспортира по морски пат, би можела да ја подигне цената на барелот на дури 120 долари, според проценките на водечки инвестициски банки како Морган.

Дополнително, би можело да дојде до напади врз нафтени постројки во соседните земји, кои би можеле да го нарушат снабдувањето и да создадат нов шок на пазарите. А бидејќи преку Ормус поминуваат околу 20 проценти од глобалната трговија со течен природен гас (ЛНГ), ескалацијата би предизвикала и раст на цените на гасот во Европа.

Вештачката интелигенција може да процени ризик за повеќе од 130 болести – од Паркинсонова болест до срцев удар – врз основа на податоци од само една ноќ помината во лабораторија за спиење. Ова откритие, објавено во престижното списание Nature Medicine, отвора нови можности за рана дијагностика и превенција.

Како функционира моделот SleepFM?

Новиот ВИ модел, наречен SleepFM, е развиен од тим предводен од биомедицинскиот научник Рахул Тапа на Универзитетот Стенфорд. Моделот е трениран на стотици илјади часови податоци од спиење, собрани преку полисомнографија – метод кој истовремено бележи мозочни бранови, срцева активност, дишење, мускулна напнатост и движења на очи и нозе.

Во процесот на учење, ВИ анализира како сигналите од мозокот, срцето и дишењето се усогласуваат за време на нормален сон, со што „усвојува“ статистички јазик на спиењето. Потоа, моделот е дополнително обучен за задачи како препознавање фази на сон и дијагностика на апнеја, постигнувајќи резултати конкурентни на постоечките методи.

Од една ноќ до прогноза на болести

Истражувачите ги поврзале податоците од спиењето со електронски здравствени картони стари до 25 години. Резултатите покажале дека SleepFM може да предвиди ризик за околу 130 болести со умерена до висока точност, меѓу кои Паркинсонова болест, деменција, срцев удар, срцева слабост, одредени видови рак и дури и вкупна смртност.

„Рутинските мерења на сон отвораат досега потценет прозорец кон долгорочното здравје на луѓето“, нагласува Тапа. Особено успешни биле прогнозите за невролошки и кардиоваскуларни заболувања.

Што открива ВИ во телото за време на сон?

Анализата покажува дека срцевите сигнали се клучни за предвидување кардиоваскуларни болести, додека мозочните се поважни за невролошки и психички нарушувања. Најинформативна е комбинацијата на различни сигнали – на пример, кога EEG покажува стабилен сон, а срцето делува „будно“. Таквите несогласувања може да укажуваат на скриени оптоварувања или рани процеси на болест.

Сепак, истражувачите нагласуваат дека моделот открива корелации, а не причинско-последични врски. Потврдувањето на причините останува задача на медицинските експерти.

Моделот се базира на податоци од лаборатории за спиење, најчесто од пациенти со проблеми при спиење и од развиени региони. Затоа, луѓе без нарушувања на сон или од земји со ограничен пристап до здравствена заштита се недоволно застапени. Сепак, истражувачите гледаат голем потенцијал за дијагностика и терапија, дури и ако се користат само статистички врски.

Вештачката интелигенција не го заменува човекот, туку го поддржува. Модели како SleepFM овозможуваат побрза и попрецизна анализа на податоци, ослободувајќи време за лекарите да се фокусираат на пациентите. Интердисциплинарната соработка останува клучна – ВИ е алатка, а одговорноста за дијагноза и лекување е на медицинското лице.

Судирот меѓу американскиот претседател Доналд Трамп и претседателот на Федералните резерви (ФЕД), Џером Пауел, доби нов пресврт, предизвикувајќи пад на берзите и на доларот, додека цената на златото расте.

Федералните обвинители отворија кривична истрага за сведочењето на Пауел пред Конгресот во врска со проектот за реновирање на седиштето на ФЕД во Вашингтон, вреден 2,5 милијарди долари.

Пауел ја потврди истрагата во неделата (10.01), обвинувајќи ја администрацијата на Трамп за притисок врз монетарната политика и одлуките за каматните стапки.

Долгогодишен конфликт околу каматите

За време на првиот мандат на Доналд Трамп, а и по неговото враќање во Белата куќа минатата година, тој често имаше судири со Пауел околу каматните стапки. Пауел инсистира дека ФЕД мора да ја води политиката независно, врз основа на економски показатели, а не под политички притисок.

Трамп стана особено гласен минатиот март, кога ФЕД одлучи да ги задржи каматните стапки на исто ниво. На својата платформа Трут соушл, Трамп напиша дека „ФЕД би бил МНОГУ подобар ако ги НАМАЛИ стапките“.

Во април, Трамп тврдеше дека пониските стапки ќе помогнат економијата да се справи со новите царини на увозни производи. По серија навреди кон Пауел, во јули претседателот го обвини ФЕД дека „им штети на луѓето“ со својата политика.

Истата година Трамп направи историска посета на седиштето на ФЕД – прва од ваков тип за еден актуелен претседател во последните децении, што беше протолкувано како знак на незадоволство.

Трамп се обиде да влијае и врз други високи функционери на ФЕД, како гувернерката Лиза Кук, за која бараше разрешување поради нерелевантни обвиненија. Случајот можеби ќе заврши пред Врховниот суд.

Во медиумите се појавија шпекулации дека министерот за финансии, Скот Бесент, е фаворит за наследник на Пауел кога неговиот мандат истекува во мај, но тој го минимизираше тоа. Се споменуваат и други кандидати: Кевин Хасет, Кевин Варш, актуелниот гувернер Кристофер Волер и директорот на БлекРок, Рик Ридер.

Трамп најави дека ќе го објави наследникот на Пауел во јануари, што ја засили тензијата уште пред истрагата да стане јавна.

Зошто Пауел е под истрага?

Истрагата произлегува од неговото сведочење пред Сенатскиот банкарски комитет во јуни, кога ги минимизираше трошоците за реновирање и демантираше „луксузни додатоци“ како тераси, градини, мермерни подови и приватни уметнички колекции.

Претседателот на комитетот, Тим Скот, изрази загриженост по напис во „Њујорк пост“, кој го спореди проектот со „Версајската палата“. Пауел ги нарече тврдењата „неточни“ и „манипулативни“, нагласувајќи дека проектот е самофинансиран од ФЕД, а не од даночните обврзници, и дека целта е модернизација и долгорочна заштеда.

Еден месец подоцна, конгресменката Ана Паулина Луна го пријави Пауел во Министерството за правда на САД, обвинувајќи го за лажно сведочење.

Како реагира Пауел?

Во видео изјава, Пауел ја нарече истрагата „невидена акција“ и тврди дека вистинската причина е притисокот на администрацијата на Трамп врз каматната политика.

„Ова не е за моето сведочење или за реновирањето на зградата на ФЕД... Тоа се изговори. Станува збор за тоа дали ФЕД ќе продолжи да ги утврдува каматните стапки врз основа на економски факти или под политички притисок,“ рече Пауел.

„Јавната служба понекогаш бара да се остане цврст пред закани“, додаде тој, нагласувајќи дека ќе ја врши функцијата „со интегритет и посветеност кон американскиот народ“.

Зошто независноста на ФЕД е клучна?

ФЕД, како централна банка на најголемата економија во светот, има мисија да утврдува каматни стапки, да контролира инфлација, да обезбеди максимална вработеност и стабилност на финансискиот систем.

Исто така, ја надгледува банкарската индустрија, делува како кредитор во кризи и обезбедува проток на ликвидност во економијата.

Оловото се користело како материјал за водоводни цевки уште во римско време. Металот е тежок, но истовремено доволно мек за да се витка во посакуваната форма, па може дури и да се втисне името на сопственикот на цевките. Но, одамна е веќе познато дека оловото е токсично.

„Труење со олово доведува до невролошко оштетување или анемија“, наведува педијатарот Штефан Безе-О'Рајли, медицинар за животна средина при универзитетот „Лудвиг Максимилијан“ во Минхен.

Труењето настапува постепено. Симптоми како замор, главоболки или губење на тежината се неспецифични. Во екстремни случаи труење со олово може да биде смртоносно, како кај индустриски работници во транзициски земји. Но, само со пиење вода од чешма не може да се внесат толкави количини за труењето со олово да биде фатално.

Цевките за вода за пиење од олово не исчезнале уште долго по Римјаните. Поради тежината се несоодветни за поставување во големи размери, но сосема поинаква е ситуацијата на последните неколку метри, односно цевките што водат од улицата до поединечни згради.

Особено во северна и источна Германија, водоводните претпријатија користеле олово за цевките сѐ до 1973-та година. Во денешно време цевките се прават од излеано железо, челик или пластика. Во делови од Баварија, Виртемберг и Баден, тешкиот метал уште во 1878 година бил забранет за користење за таа намена.

Во поединечни случаи и натаму има цевки од олово

Колку цевки сè уште се од олово, не може толку едноставно да се утврди. Германската сојузна служба за заштита на животната средина затоа ги анкетираше сојузните покраини и комуналните водоводни служби и бројките ги објави во 2023 година.

Околу 15 илјади оловни цевки сè уште биле во употреба во времето кога истражувањето било спроведено, односно во 2021 година. „Во однос на сите згради во Германија, тоа е удел од 0,8 промили“, вели Томас Рап, раководител на одделот за вода за пиење во Германската сојузна служба за животна средина, која ја спроведуваше студијата.

Во изминатите децении ограничувањата за олово во водата за пиење беа неколкупати намалувани. Од 2013 година изнесува само уште десет микрограми по литар. „Поаѓаме од тоа дека ова ограничување не може да биде исполнето, ако и натаму се користат цевки од олово“, објаснува Рап. Сепак, за одговорните здравствени власти беше тешко да докажат надминување на вредноста во поединечни случаи.

Тој проблем сега веќе отпаѓа, бидејќи цевките и поединечни делови од олово од денеска (12.01.2026) без исклучок се забранети и мора да бидат заменети. Две години подоцна, ограничувањето повторно ќе биде намалено, па така од 2028 година ќе изнесува само пет микрограми на литар.

Инсталации од олово во зградите

Задолжителна е и замената во внатрешноста на зградите. Германската сојузна служба за заштита на животната средина анкетираше фирми за инсталации за да утврди колку цевки во зградите и натаму се од олово. Иако одговорија само 136 од адресираните фирми, во просек секоја фирма наишла на околу девет инсталации на цевки од олово на годишно ниво.

Властите проценуваат дека „тоа би бил удел од 0,2 проценти во вкупниот број згради во земјата, што може да е и преценето“, претпоставува Рап. Сепак загрижуваат извештаите од фирмите за инсталации, според кои се погодени пред сѐ постари куќи во лична сопственост. „Сопствениците тешко може да ги натерате да реновираат“, вели еден од инсталатерите. Причина се трошоците, кои може да стигнат и до пет цифри, доколку цевките се поставени зад гипс картон и треба да се заменат и плочки.

Но, и сопствениците на куќи веќе нема да имаат избор, бидејќи доколку Службата за јавно здравје има информации за оловни цевки, мора да наложи нивна замена и тоа може и насилно да го спроведе со парична казна. И потстанарите може да бидат проактивни. Фондацијата за потрошувачи истакнува дека доколку е надмината границата на олово во нивната вода за пиење, потстанарите може да се обратат до Службата за јавно здравје.

Само акредитирани лаборатории за тестирање на вода за пиење може да вршат правно обврзувачки мерења. При земањето примероци мора да се внимава на одредени правила, на пример водата да стоела во цевките четири часа пред анализата.

Други извори на олово во водата за пиење

Истражување спроведено од Баварската покраинска служба за здравје и безбедност на храната во 2023/24 година, укажува на тоа дека тешкиот метал нема да биде искоренет само со забрана на цевки од олово.

Во 1,4 проценти од примероците од вода за пиење земени од градинки и училишта, надмината е референтната вредност, иако во Баварија веќе речиси 150 години се забранети цевки од олово. Властите се сомневаат дека извор на олово се челични цевки со цинк, бидејќи токму обвивката од цинк, која штити од корозија, содржи олово. И арматури од месинг или легура од бакар, исто така може да содржат олово. Тие испуштаат тежок метал во водата за пиење.

Кои арматури не го прават тоа, може да се види на „позитивна листа“ објавена од Германската сојузна служба за животна средина. „Листата е правно обврзувачка во Германија“, истакнува Томас Рап.

Да се нарачуваат преку интернет и на своја рака да се вградуваат арматури кои не ги исполнуваат критериумите, покрај тоа што е забрането, не е ниту добро за здравјето.

Автор на текстот: Хелмут Нордвиг, НДР

Незадоволството од решенијата на УЈП за ретроактивно плаќање на данок на доход остварен во странство не стивнува, а граѓаните и дел од советниците предлагаат конкретни решенија за излез од ситуацијата. Кумановци кои работеле во базите во Ирак и Авганистан најавуваат нови протести пред зградата на УЈП, барајќи правична примена на законот и стопирање на присилната наплата.

Најавите се дека протести ќе има до петок од 14 до 16 часот пред зградата на УЈП во Куманово.

Граѓаните бараат правична примена на законот

Досега се одржаа два протести со барања за правилно утврдување на даночната резидентност, признавање на доказите (пасоши, печати, потврди од работодавци), ревизија на решенијата, запирање на присилната наплата и усогласување на даночната пракса. „Не бегаме од плаќање даноци, бараме правична и законска примена“, порачаа печалбарите од Куманово.

На протестот што се одржа на 26 декември, тие реагираа дека „државата преку УЈП директно врши притисок врз сопствените граѓани". Велат дека не бегаат од даноци, но нема да прифатат „неправда, селективна примена на закон и уцени спакувани како информативни пресметки на данок и решенија".

Решенијата се однесуваат на 2020 година, а според најавите, ваквата пракса ќе продолжи и за периодот 2021–2025. Од УЈП се децидени дека не станува збор за ретроактивно оданочување, ниту за нова мерка, туку за постоечка законска обврска утврдена со Законот за данок на личен доход и претходно со Законот за персонален данок на доход во Македонија.

Советници предлагаат конкретни мерки

Советниците од „Ред за Куманово“ бараат ова прашање да се отвори за јавна дискусија, не како политичко, туку како прашање на правна пракса и одговорност на државата. „Законот мора да се почитува, но дали се применува праведно и навремено?“ прашуваат тие.

Предлозите на „Ред за Куманово“ се итно стопирање на извршувањата и каматите и флексибилна наплата на рати според висината на данокот. „УЈП и МВР треба да утврдат резидентност над 183 дена и да не изготвуваат решенија за оние кои не биле резиденти, како и јавно да се објават договорите за избегнување двојно оданочување“, сметаат тие.

Тие бараат наплатата да започне од следната година, „со јасно известување во 2026 година, со рок за информирање и подготовка, а не ретроактивен шок“.

УЈП досега испратила околу 10.000 покани за пријавување доход остварен во странство. Директорката Елена Петровска деновиве потецираше дека сите даночни резиденти се должни да го пријават и оданочат целокупниот светски доход, вклучително и приходите стекнати надвор од државата. УЈП уверува дека нема да има двојно оданочување ако е платен данок во странство и дека граѓаните можат да користат правни лекови ако сметаат дека им се повредени права.

Замастен црн дроб – растечки здравствен проблем

Масниот црн дроб е една од најчестите болести на црниот дроб во индустриските земји. Според Германската фондација за црн дроб, секој четврти жител на Германија страда од оваа состојба, која најчесто е последица на нездрави навики: прекумерен внес на калории, недоволна физичка активност и дебелина.

Оваа болест, позната како MASH (стеатохепатит поврзан со метаболичка дисфункција), може да доведе до воспаление и фиброза на црниот дроб. Сега првпат е одобрен специфичен лек за замастен црн дроб во понапредна фаза.

EMA одобри ресметиром – нова надеж за пациентите

Европската агенција за лекови (EMA) првпат одобри лек за MASH со фиброза – активната состојка ресметиром. Лекот делува директно во црниот дроб, забрзувајќи го метаболизмот на масти и намалувајќи воспаление и оштетувања.

Како делува ресметиром?

Ресметиром се врзува за тироидниот рецептор THR-β, имитирајќи засилена функција на тироидната жлезда. Ова доведува до забрзано разградување на триглицериди, намалување на мастите во крвта и повлекување на фиброзата.

Резултати од клинички студии

Клиничката студија MAESTRO-NASH, во која учествувале 966 пациенти, покажала охрабрувачки резултати: По 12 месеци, кај 30% од пациентите кои примале 100 mg ресметиром, MASH целосно се повлекол.Фиброзата се подобрила кај околу 26% од испитаниците. Во плацебо групата, резултатите биле значително пониски (околу 10%).

„Овој лек е вистински спас, бидејќи првпат имаме терапија која делува директно во црниот дроб и може да го прекине маѓепсаниот круг на оштетување, воспаление и фиброза“, изјави Франк Таке, директор на Клиниката за хепатологија и гастроентерологија во болницата „Шарите“ во Берлин.

Во студијата MAESTRO-NASH, кај 30% од пациентите кои примале 100 mg ресметиром, MASH целосно се повлекол по 12 месеци. Фиброзата се подобрила кај околу 26% од испитаниците. Во плацебо групата, резултатите биле значително пониски.

Несакани ефекти и ограничувања

Иако ресметиром покажува значајни придобивки, има и несакани ефекти - многу често предизвикува мачнина, дијареја, како и чешање. EMA го одобри лекот во Европа како терапија во комбинација со исхрана и физичка активност, но под дополнителни услови, бидејќи сè уште не е јасно дали ја намалува смртноста или бројката на потребни трансплантации на црн дроб.

Основна терапија останува – здрава исхрана и физичка активност

И покрај новиот лек, промена на животните навики е клучна: намалување на телесната тежина (5–10%), физичка активност и тренинзи, намален внес на алкохол и контрола на придружни болести, како дијабетес, нарушувања на метаболизмот и дебелина. Овие мерки често доведуваат до значително подобрување и треба да продолжат дури и ако се воведе терапија со лекови.

Автор: Бекер Надине, НДР

Епидемија на високо заразна болест кај говедата ја стави Франција – најголемиот извозник на живи животни во светот – во тешка позиција уште од јуни, додека земјата се обидува да спречи катастрофални последици за индустријата, во услови на растечки протести на фармерите.

Но, во 2016 година неколку балкански земји успеаја да стават крај на големи епидемии од истата болест за само три месеци, благодарение на брза реакција, масовна вакцинација и присилно уништување на заразените стада.

Откако од 2018 година не се пријавени нови случаи, Тамаш Петровиќ, раководител на одделот за вирусологија при Научниот ветеринарен институт во Нови Сад, вели дека балканското искуство може да понуди важни лекции за сегашниот француски проблем.

Рана тревога

Кога болеста позната како lumpy skin disease (LSD) или нодуларен дерматитис беше откриена во Грција и Бугарија, Србија веднаш се стави во состојба на готовност и формираше кризен штаб за следење на ширењето, објаснува Петровиќ, кој беше дел од тимот за одговор.

Иако вирусната болест не претставува ризик за луѓето, таа сериозно влијае на производството на млеко и плодноста кај говедата, а може да биде и смртоносна.

Поради долгата инкубација, следењето и контролата беа тешки, па властите брзо се одлучија за вакцинација. Но, бидејќи во Европа тогаш немаше регистрирана вакцина, беше организиран увоз од Јужна Африка.

Вакцината беше тестирана веднаш по пристигнувањето, а првите говеда беа вакцинирани за само една недела.

Масовна вакцинација

Вакцинацијата се спроведе во фази, со вкупно еден милион дози низ целата земја. Прво беа опфатени најзагрозените региони, а потоа програмата се прошири во три фази.

„Го запревме ширењето на болеста за два до три месеци откако влезе во земјата“, вели Петровиќ.

До 2018 година Европската агенција за безбедност на храна (EFSA) објави дека над 70% од говедата на Балканот се вакцинирани.

Присилно уништување на стада

Вакцинацијата не беше доволна – беа потребни и присилни колења на заразени стада.

„Ако се појави болеста, мора да се уништи целото стадо“, нагласува Петровиќ.

Брзата реакција значеше дека во Србија беа заклани помалку од 1.000 говеда од вкупно околу 900.000. Дополнителни мерки за контрола на инсекти помогнаа да се спречи ширењето преку комарци, крлежи и муви.

„Добар пример“

Петровиќ смета дека Балканот е „повеќе од добар пример“ за успешна контрола на болеста.

Хрватска, со превентивна вакцинација одобрена од ЕУ, успеа да спречи појава на LSD и покрај епидемиите во соседна Србија и Црна Гора.

Босна и Херцеговина спроведе вакцинација и ревакцинација од 2016 до 2018 година.

Според EFSA, до 2019 година болеста не беше откриена во регионот, а превентивните програми продолжија во ризичните области.

Главната лекција, вели Петровиќ, е јасна: експертите мора да го водат процесот.

„Државата и политичарите постапија според препораките на стручњаците – и го направија она што беше потребно“, нагласува тој.

Германската метеоролошка служба (ДВД) поради циклонот „Ели“ издаде предупредување од лизгави и замрзнати патишта на многу места. Се очекуваат и повремено обилни врнежи од снег.

Замрзнат дожд и обилни снежни врнежи во централна и јужна Германија

Во централна и јужна Германија се предвидува дожд што замрзнува при допир со земјата. Поради силниот источен ветер можно е навевање снег, што може да предизвика поголеми пречки во сообраќајот. На некои места постои опасност од мраз.

Предупредување од невреме од трет степен за северните региони

За регионот од Источна Фризија до Хамбург, како и големи делови од покраината Шлезвиг-Холштајн, ДВД има издадено предупредување од невреме (степен три од четири).

Први сообраќајни несреќи

Во текот на ноќта се случија првите несреќи поради лизгавиците.

Во покраината Баден-Виртемберг, на пример, автобус се лизнал по падина. Според локалната полиција, три лица се здобиле со лесни повреди.

Кризните штабови велат дека состојбата засега е под контрола

Сепак, кризните центри во сојузните покраини во раните утрински часови известија дека ситуацијата на патиштата е генерално мирна, со претежно мали несреќи. На некои места автобускиот превоз превентивно е запрен.

Германските железници до сабота очекуваат можно доцнење или откажување на возови во меѓуградскиот сообраќај.

Во Хамбург, Долна Саксонија, Бремен и делови од Шлезвиг-Холштајн редовната настава е откажана. Според властите, делумно се организира настава на далечина и итно згрижување за помали деца.

Адвентот и божикниот период ширум светот се обележани со песни од најразлични стилови. Покрај популарните божикни класици, џез-аранжмани или комерцијални продукции со романтизирачки мотиви, во Источна и Југоисточна Европа се сочувало вековно музичко наследство: народни божикни песни од православниот свет. Тие и денес се тесно поврзани со верата, обичаите и регионалниот идентитет – и по децении политичко потиснување на многу места доживуваат ренесанса.

Овие песни, познати на различни јазици под имиња како колјадки (Русија), колинде (Романија), каланта (Грција) или коледи во Македонија ја придружуваат божикната сезона надвор од самата богослужба. За разлика од западното христијанство, традиционално тие не припаѓаат на официјалната литургија на православната црква. Наместо тоа, се пеат во семејствата, на улиците и плоштадите или при обиколување од куќа до куќа. Во некои заедници – на пример во Србија или Романија – се слушаат и за време на литургијата, но само дополнително, на пр., за време на причестувањето на свештеникот.

Предхристијански корени

Нивната содржина е поедноставна од сложената православна химнографија. Наместо теолошки комплексни текстови, народните песни имаат лесни мелодии, разбирлив јазик и ритмични рефрени, што овозможува и децата да учествуваат.

Историчарите сметаат дека дел од овие обичаи имаат предхристијански корени. Зборот „Колјадка“ се поврзува со старо зимско празнување или римските „calendae“. Со христијанизацијата, песните добиле ново значење – славење на Христовото раѓање.

Политички забрани и современо оживување

Во 20. век, атеистичките режими жестоко ги потиснувале овие обичаи. Во СССР, јавните божикни процесии беа забранети, а учесниците прогонувани. Познат е случајот со масовните апсења во Лавов во 1972 година поради Колјадка-пеење. По падот на комунизмот, традициите повторно оживеаја.

Денес, во Полска, Чешка и на Балканот, децата и младите на Божик пеат од куќа до куќа, добивајќи слатки или пари – слично на германското „Sternsingen“. Во Русија, пак, обичајот речиси исчезнал, но се споменува во литературата.

Во Романија, групи пеат Колинде со религиозни и народни мотиви, а композиторот Бела Барток дури ги вклучил во европската музичка историја. Посебна варијанта имаат божикните обичаи во Грузија. Таму на 7 јануари се одржуваат т.н. Алило-поворки (Халелуја-поворки), при кои одекнува повегласно пеење и се собираат дарови за нужните. Обичајот се протега од доцната антика, исчезна за време на советскиот период и од 1990-тите повторно е оживеан на национално ниво. И традиционалната божикна елка, уметнички изработена од излупени гранки од орев, е дел од ова повторно откривање на културниот идентитет.

Во Грција, пак, калантите се составен дел од божикниот празник. Деца пеат низ улиците, придружени од едноставни инструменти како триаголник или тапан. Текстовите често се изведуваат во конзервативна јазична форма, т.н. катаρεύуса. Покрај божикните каланти, постојат и посебни песни за Нова година и за празникот Богојавление.

Покрај повторното оживување на старите традиции, во православниот свет се создаваат и нови вонлитургиски композиции. Особено распространета е Мариината химна „О чиста Дево“ на свети Нектариј од Пентаполис (1846–1920), преведена на многу јазици. Една верска песна на српскиот епископ Николај Велимировиќ (1880–1956) одамна се проширила надвор од националните граници и добила карактер на меѓународна панправославна црковна химна.