Pisarka opowiada, jak jej proza staje się narzędziem analizy politycznej i dlaczego fikcja coraz częściej dogania rzeczywistość. Niedawno ukazała się jej najnowsza powieść.
DW: Skąd bierze Pani pomysły na książki?
Magdalena Parys*: Z wściekłości i z niemocy, gdy poruszy mnie jakieś realne zdarzenie, które ma coś wspólnego z ludzką niedolą albo z polityką, o którym wciąż myślę i przez które nie mogę spać. Wokół niego zaczynam budować alternatywną rzeczywistość w książkach. Dopiero gdy ubiorę emocje w zdania, czuję ulgę.
Dla Trylogii Berlińskiej wybrała Pani gatunek political fiction. Media mówią o Pani „zwierzę polityczne”. Czy jedno z drugim jakoś się łączy?
Polityka interesuje mnie od zawsze i równocześnie doprowadza do szału i fascynuje. Duże znaczenie ma tu fakt, że przyjechałam do Berlina Zachodniego w czasie zimnej wojny. W polityce nie mogło być zimniej: nikt nie wiedział, że za kilka lat już nie będzie systemów, które dzieliły świat.
Miałam 13 lat, gdy z trzyletnim bratem w dramatycznych okolicznościach przekraczałam granicę. Przez granicę przewoził nas bratanek, wówczas jeden z najważniejszych opozycjonistów Europy. Przyjechałam z mrocznego państwa do rozkrzyczanego Berlina. Przez lata żyłam w szpagacie między Polską a Niemcami i przez całą młodość próbowałam sobie poukładać te dwa światy. Nie dało się układać ich bez polityki. Może dlatego w moich książkach jest ona zawsze jakoś obecna.
W swojej nowej powieści „Floren” wielką obecną jest AI. Wrogiem głównych bohaterów jest sztuczna inteligencja. Ludzkie miesza się z maszynowym, realne z wirtualnym.
Chciałam napisać coś zupełnie innego niż dotychczas. Nie chciałam być znów przenikliwą obserwatorką, czyli Kasandrą, chciałam napisać to, co chcę. Ostatnio kilku dziennikarzy powiedziało mi, że we „Florenie” jest dużo o wolności i że widać, że napisał ją ktoś, kto już nic nie musi, tylko może. Sama bym tak nigdy tego nie ujęła, ale cieszę się, że inni tak to odczytują. Rzuciłam się na tematy, których nigdy wcześniej bym nie poruszyła: jakby zostały mi narzucone z góry, a ja zostałam nimi oplątana i opętana.
Inspiracją był prawdziwy projekt naukowy, który na podstawie analizy książek pomaga m.in politykom przewidywać kryzysy, zagrożenia i konflikty wojenne oraz przeciwdziałać im, co brzmi trochę magicznie. W tym projekcie naukowcy poddali analizie Pani poprzednią powieść „Książę”.
Pisarz często czuje i widzi więcej niż nie-pisarz, ponieważ jego wewnętrzny system działa jak sejsmograf: rejestruje przesunięcia w nastrojach społecznych, zanim jeszcze staną się one widoczne dla innych. Dlatego czasem wygląda to tak, jakby literatura „wychwytywała” zdarzenia z przyszłości.
W rzeczywistości pisarz dzięki swojej wrażliwości po prostu wnikliwie obserwuje świat. Mówiąc krótko: zatrzymuje uwagę na tych momentach, obok których inni przeszliby obojętnie. Myślę, że należę właśnie do tej grupy pisarzy, którzy wychwytują wszystkie te niepokojące nuty i na nich budują fabułę. Czasem wystarczy jeden szczegół, jeden gest, jedna niepozorna informacja i nagle zaczyna się odsłaniać jakiś większy mechanizm.
Ale ja sama dowiaduję się o tym dopiero po napisaniu książki. Zdarza się też, że z jakichś, nawet dla mnie trudnych do wyjaśnienia powodów, przywołuję coś z przeszłości, co po latach zaczyna dziać się ponownie. Wokół tego splatam fikcyjną pajęczynę historii.
Tak było z „Księciem”. Gdy pisałam tę powieść, wydawała mi się całkowicie wyssana z palca. Opisałam w niej próbę przejęcia władzy poprzez wywołanie chaosu oraz wskrzeszenie kilkudziesięciotysięcznej armii, która miałaby pomóc tytułowemu Księciu w realizacji tego planu. Tymczasem kilka lat po wydaniu książki w Niemczech o mało nie doszło do puczu. A jakby tego było mało, człowiek, który przewodził temu przedsięwzięciu, był w rzeczy samej prawdziwym księciem. Dlatego właśnie „Książę” znalazł się w projekcie naukowym „Cassandra”.
Naukowcy pracujący przy tym projekcie często przywołują go jako przykład tego, jak literatura potrafi niemal jeden do jednego przewidzieć pewne scenariusze przyszłości. Analizują powieści nie jako fikcję, ale jako zapis intuicji społecznych jako wczesne sygnały nadchodzących napięć. Na tej podstawie dyskutują z politykami, przygotowują raporty, organizują konferencje, współpracują z NATO, wojskiem i rządami. Wśród wkspertów wojskowych projekt „Cassandra” uchodzi dziś za jeden z najbardziej obiecujących w tej dziedzinie.
We ,,Florenie” projekt „Cassandra” wymknął się spod kontroli.
Świat pędzi i wciąż przyspiesza. Paradoksalnie, pisząc powieść przygodową o sztucznej inteligencji z przyszłości, napisałam coś, co wydarza się teraz. Być może wydarzało się to nawet już wczoraj. Wcale nie zamierzałam tak tego napisać. To pisało się jakby samo. Poszłam w przygodę, ale ona i tak okazała się bardzo polityczna.
Pisałam jak zawsze, z pełnym przekonaniem, że tworzę fikcję, która nie ma prawa się wydarzyć, specjalnie wybrałam temat przygodowy (z kobietami u władzy; z niemiecką kanclerz i prezydentką USA,) żeby nie powiedzieć mistyczny, nie chciałam powtórki z ,,Księciem”. Niemal sześć lat temu temat sztucznej inteligencji wydawał mi się bezpieczny, dlatego wymyślałam najbardziej nieprawdopodobne scenariusze. Tymczasem wszystko, co wymyśliłam, już się wydarza albo wydarzy się jutro.
À propos: czuje się Pani bardziej Polką czy Niemką?
Jestem Polką niezwykle silnie związana z Polską. Czasem mam wrażenie, że te 13 lat przeżytych w Polsce przeżyłam podwójnie, tak jakbym chciała więcej zaabsorbować i przeżyć zanim dorosnę. W rezultacie, gdy przyjechałam do Berlina Zachodniego, czułam się już jak w pełni dojrzała osoba. Nie chciałam wyjeżdżać z Polski, kochałam jej ówczesną szarość, to był mój dom. I w pewnym sensie ta dorosła osoba musiała umrzeć, przetransferować się, żeby urodzić się w Niemczech na nowo.
Minęło sporo czasu od tego momentu. Jaki jest dzisiaj ten osobisty Berlin?
Prozaiczny. Zwyczajny. Od ponad czterdziestu lat całe moje życie toczy się tutaj. Dlatego to jedno z najtrudniejszych pytań, jakie można mi zadać, bo nie znam innego życia.
Więc jak się Pani żyje i czego życzy sobie Pani dalej? Sukces literacki niewątpliwie można odhaczyć z listy zadań.
Mam wszystko, czego pragnęłam. Życzę sobie jedynie więcej cierpliwości i żebym nie zgorzkniała; żebym dalej potrafiła się dziwić, wściekać i chcieć odkrywać. I chciałabym wreszcie napisać książkę o śmierci i miłości.
Niemiecki czytelnik różni się od polskiego?
Czytelnicy w Niemczech uwielbiają, gdy autor czyta im na głos. To książkowi melomani: zamykają oczy, wsłuchują się w rytm książki i ją przeżywają. Idą na spotkanie z pisarzami jak na koncert. W Niemczech za spotkania z pisarzami się płaci. Tak samo jak za bilet do teatru czy do kina i nikogo to nie oburza.
W Polsce spotkania są niemal zawsze za darmo, czytelnicy chcą wiedzieć sporo o autorze, są ciekawi całej otoczki. Podczas mojej trasy z ,,Florenem” nie czytałam ani jednego fragmentu. Ludzie woleli, żebym im o książce opowiadała a nie z niej czytała. W Niemczech podczas moich spotkań musiałam wciąż czytać długie fragmenty.
To pewnie miłe.
Miłe to mało powiedziane. Spotkania z Czytelnikami to najpiękniejszy prezent dla pisarza. To rekompensata za ten czas, gdy pisałam w samotni, często udręczona i wyrzucająca kolejne kartki do śmietnika. Przychodzą i pytają o tematy, które przez lata zajmowały moje myśli i emocje. Uwielbiam rozmowy po spotkaniach. Czuję się zawsze po nich wzmocniona. Tym bardziej, że spotykam naprawdę niezwykłych, wartościowych mądrych ludzi.
Właśnie spotykamy się w takim momencie, gdy jestem w trakcie tych spotkań i powiem szczerze, że za każdym razem jestem zaskoczona, ilu ludzi czekało na ostatnią część trylogii. Czekali całe sześć lat!
Miałam w ostatnich latach setki spotkań w całej Europie, wywiadów, ale zawsze się dziwię, skąd ci ludzie się biorą i jak to możliwe, że zajmuje ich to samo co mnie, że chcą i lubią czytać moje powieści No, ale gdzieś tych kilkadziesiąt tysięcy książek się sprzedało, one gdzieś są. Nie zmienia to faktu, że wciąż mnie to cieszy i zaskakuje od nowa.
Po piętnastu latach obecności w branży?
Mam syndrom oszusta. Cokolwiek mi się w życiu uda, myślę: „Boże, wszystkich oszukałam! Przecież tak naprawdę nie umiem pisać, nie mam talentu. Jak im teraz wytłumaczyć, że dali się nabrać?”
Z biegiem lat to nie mija?
Sformułowałabym to tak: z biegiem lat odczuwam coraz większą odpowiedzialność za słowo. Pięć razy zastanowię się, zanim coś napiszę i co do kogo powiem. Więcej sprawdzam, bardziej się upewniam, czy rzeczywiście tak było, jak to opisuję, dotyczy to szczególnie moich felietonów i mediów społecznościowych. Jestem dzisiaj też bardziej szczera niż byłam kiedykolwiek wcześniej. Kiedyś, przed laty, nie odważyłabym się mówić takich rzeczy, jakie mówię dzisiaj.
Z drugiej strony z biegiem czasu jest mi łatwiej, bo – pomimo syndromu oszusta – już wiem, że potrafię władać słowem. Wiem, jak używać mechanizmów, żeby zaalarmować na dany temat w mediach społecznościowych, i coraz lepiej umiem formułować własne przemyślenia. Praca nad „Florenem” sprawiła, że wiem, jak działa algorytm i jak go wykorzystać w mediach. Wiele nauczyłam się o otaczającym nas świecie w ostatnich latach dzięki tematom, które wybrałam do książki. Lub które wybrały mnie. „Floren” wiele we mnie zmienił. To nie znaczy jednak, że wyzbyłam się całkowicie syndromu oszusta, niestety wciąż jeszcze nie.
A bliscy Pani ludzie mają wpływ na twórczość?
Prawie każdy męski bohater, który jest ważny dla głównej bohaterki Dagmar Bosch, jest po części moim zmarłym mężem. On był moim lustrem i pierwszą osobą, z którą dzieliłam każdy pomysł. Często powtarzał, że przesadzam i wymyślam zdarzenia absolutnie niemożliwe, a napisanie ich mogłoby mnie ośmieszyć. Martwił się o mnie. Wtedy wiedziałam: „tak, to jest mój temat”. Z czasem mąż przestał tak mówić, bo czasy są tak szalone, że cokolwiek wymyślimy, rzeczywistość i tak okazuje się bardziej zwariowana od najbardziej nieprawdopodobnej Fikcji.
Lubisz nasze artykuły? Zostań naszym fanem na Facebooku! >>
*Magdalena Parys (1971) – pisarka i felietonistka. Urodziła się w Gdańsku, w 1984 roku wyemigrowała z rodziną do Berlina Zachodniego, gdzie mieszka do dzisiaj. Debiutowała w 2011 roku powieścią „Tunel”. Autorka „Białej Riki” i Trylogii Berlińskiej, w skład której wchodzą „Magik”, za którą otrzymała Europejską Nagrodę Literacką, „Książę” i najnowszej powieści „Floren”. Jej książki przetłumaczono na kilkanaście języków. Prywatnie matka dorosłych dzieci, mieszka w Berlinie od ponad 40 lat.
|
